MS wobec wyroku ETPC w sprawie asesorów: arbitralna odmowa powołania na sędziego bez kontroli sądowej narusza EKPC

Co to jest prerogatywa Prezydenta?

Prerogatywa to uprawnienie konstytucyjne Prezydenta RP, które wykonuje samodzielnie, bez kontrasygnaty premiera (bez konieczności uzyskiwania zgody rządu). Jedną z prerogatyw jest powoływanie sędziów (art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP). W praktyce proces wygląda tak - oczywiście w dużym skrócie:

1. Kandydat zdaje egzamin sędziowski (aplikacja, asesorzy),
2. Krajowa Rada Sądownictwa (KRS) przedstawia kandydaturę Prezydentowi,
3. Prezydent powołuje kandydata na stanowisko sędziego.

ZOBACZ TAKŻE: Trybunał Konstytucyjny odbierze premierowi wpływ na wybór kandydatów na I prezesa SN? Jest data rozprawy

Sprawa Sobczyńskiej w ETPCz – o co chodziło w skrócie? Kalendarium zdarzeń

Lata 2005-2006: Grupa asesorów sądowych (Sobczyńska i inni) wzięła udział w legalnych konkursach na stanowiska sędziowskie. Ich kandydatury zyskały aprobatę zgromadzeń ogólnych sędziów i zostały oficjalnie przedstawione Prezydentowi RP w uchwale Krajowej Rady Sądownictwa (KRS).

Styczeń 2008: Prezydent Lech Kaczyński wydał lakoniczne postanowienie o odmowie powołania – bez podania jakichkolwiek motywów prawnych czy faktycznych. Dokument nie zawierał uzasadnienia.

2008-2014: Pokrzywdzeni asesorzy próbowali walczyć o sprawiedliwość przed krajowymi organami, napotykając jednak na opór proceduralny. Polskie sądy uznały, że prerogatywa Prezydenta nie podlega kontroli sądowej.

2014: Po wyczerpaniu krajowych środków odwoławczych, kandydaci złożyli skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu.

21 maja 2026: ETPC wydał wyrok – w pełni przyznał rację skarżącym.

ZOBACZ TAKŻE: Chcemy być barometrem dla rynku prawników. Index Kancelarii i Prawników Przyszłości

Co orzekł ETPC? Kluczowe tezy wyroku w komentarzu MS

Według komunikatu MS, kluczowe tezy wyroku Trybunału w Strasburgu są następujące:

1. Naruszenie art. 6 EKPC (prawo do sądu) - kiedy?

Arbitralna, nieuzasadniona odmowa Prezydenta połączona z brakiem możliwości odwołania się do sądu stanowi rażące naruszenie prawa do rzetelnego procesu.

2. Konstytucyjna prerogatywa prezydencka nie jest absolutna

ETPC potwierdził, że uprawnienia Prezydenta do powoływania sędziów nie oznaczają całkowicie dowolnej i niekontrolowanej władzy. Nie można utożsamiać prerogatywy z prawem do niczym nieograniczonej uznaniowości.

3. Obowiązek uzasadniania decyzji

Każda odmowa powołania kandydata przedstawionego przez KRS musi zostać szczegółowo i transparentnie uzasadniona. Brak motywów decyzji uniemożliwia ocenę merytoryczną i nosi znamiona arbitralności.

4. Konieczność kontroli sądowej

Każda decyzja o charakterze arbitralnym dotycząca powołań sędziowskich musi podlegać skutecznej kontroli sądowej. W przeciwnym razie gwarancje konstytucyjne (art. 60 Konstytucji RP – równy dostęp do służby publicznej) są iluzoryczne.

Kluczowe fragmenty stanowiska MS z 22 maja 2026 do wyroku ETPCz w Strasburgu:

Zdecydowanie warto zacytować wprost następujące fragmenty z komentarza Ministerstwa Sprawiedliwości do wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu w sprawie Sobczyńskiej:

• „Wyrok ETPC ostatecznie potwierdza, że konstytucyjna prerogatywa Prezydenta RP do powoływania sędziów nie ma charakteru absolutnego i nie może być utożsamiana z prawem do niczym nieograniczonej uznaniowości.",
• „Każda taka decyzja jako akt władzy publicznej, musi zostać szczegółowo i transparentnie uzasadniona. Brak motywów decyzji uniemożliwia jakąkolwiek ocenę merytoryczną i nosi znamiona arbitralności."
• „Przypisywanie Prezydentowi kompetencji do jednoosobowego, arbitralnego blokowania karier sędziowskich bez prawa do sądu jest nie do pogodzenia z konstytucyjną zasadą równego dostępu do służby publicznej (art. 60 Konstytucji RP) oraz elementarną zasadą demokratycznego państwa prawnego."
• „Kontrola sądowa nad procesem powołań nie tylko nie zakłóca równowagi między władzą wykonawczą a sądowniczą, ale stanowi jej niezbędny bezpiecznik - wzmacnia rządy prawa oraz gwarantuje niezależność sądownictwa od politycznych nacisków organów władzy wykonawczej."

Co to oznacza w praktyce? Możliwe zmiany

Kierując się komunikatem MS, wyrok ETPC może oznaczać:

1. Konieczność uzasadniania odmów nominacji sędziowskich: Jeśli Prezydent odmówi powołania kandydata przedstawionego przez KRS, będzie musiał szczegółowo uzasadnić tę decyzję i podać powody merytoryczne oraz argumentację prawną.
2. Wprowadzenie kontroli sądowej: Kandydat, któremu odmówiono powołania, będzie mógł zaskarżyć tę decyzję do sądu (prawdopodobnie Naczelnego Sądu Administracyjnego lub Sądu Najwyższego). Wymaga to zmian legislacyjnych.
3. Transparentność procedury: Proces powołań sędziowskich ma stać się bardziej przejrzysty i oparty na merytorycznych kryteriach, wolny od arbitralności.

Czy to się stanie? To zależy od woli politycznej Prezydenta i Sejmu. MS zapowiada działania po wyroku ETPCz, ale konkretów jeszcze nie ma.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czy wyrok ETPC jest wiążący dla Polski?

Tak. Wyroki ETPC są prawnie wiążące dla państw-stron Konwencji (Polska ratyfikowała EKPC). Polskie władze muszą wykonać wyrok.

2. Czy Prezydent straci prawo do powoływania sędziów?

Nie. Prerogatywa pozostaje, ale nie będzie już absolutna i niekontrolowana.

3. Kto będzie kontrolował decyzje Prezydenta?

Prawdopodobnie sąd administracyjny (NSA) lub Sąd Najwyższy – wymaga to rozwiązań ustawowych.

4. Czy wyrok dotyczy tylko tej konkretnej sprawy?

Formalnie tak, ale stwarza precedens – przyszłe odmowy Prezydenta będą musiały być uzasadnione i podlegać kontroli.

5. Co jeśli obecny Prezydent nie zgodzi się na zmiany?

MS może forsować ustawę w Sejmie. Prezydent ma prawo weta, ale Sejm może je odrzucić. Z tym, że arytmetyka jest nieubłagana - wymagana jest wówczas większość 3/5. W sprawie grozi więc impas.

6. Czy to koniec sporów o KRS i Trybunał Konstytucyjny?

Nie. To osobne kwestie. Ten wyrok dotyczy tylko procedury powołań sędziowskich i odmowy powołania.

Źródło: Ministerstwo Sprawiedliwości