Pierwszy okres funkcjonowania systemu kaucyjnego pokazują, że zwrot butelek i puszek stał się dla Polaków częścią codziennych zakupów. O ocenę dotychczasowych efektów nowego rozwiązania, jego wpływ na rynek surowców wtórnych oraz wyzwania związane z rozbudową infrastruktury zapytaliśmy Roberta Szymana, dyrektora generalnego Polskiego Związku Przetwórców Tworzyw Sztucznych. Publikujemy jego odpowiedź.
Świadomość systemu i pierwsze zmiany zachowań
Zdecydowana większość Polaków słyszała już o systemie kaucyjnym, a ponad 80 proc. deklaruje korzystanie z niego lub chęć uczestnictwa w najbliższym czasie[1]. Coraz więcej osób przyznaje również, że rzadziej wyrzuca butelki i puszki do zwykłych koszy na odpady, co pokazuje, że system zaczyna realnie wpływać na sposób postępowania z opakowaniami.
Czytaj także: Czy utracona kaucja może być kosztem podatkowym? MF zajmuje stanowisko
Nie oznacza to jednak automatycznie wzrostu świadomości ekologicznej społeczeństwa. W praktyce główną motywacją wielu konsumentów pozostaje odzyskanie wpłaconej kaucji. Mechanizm finansowy działa więc przede wszystkim jako skuteczna zachęta ekonomiczna, a dopiero w dalszej kolejności jako element budowania postaw prośrodowiskowych. Nie zmienia to jednak faktu, że efekt dla gospodarki odpadami pozostaje pozytywny — więcej opakowań trafia do zbiórki, a mniej do odpadów zmieszanych lub środowiska.
Zwrot opakowań staje się częścią codziennych zakupów
Polacy najczęściej oddają opakowania w sklepach spożywczych i supermarketach. Blisko 85 proc. badanych deklaruje, że zwrot butelek i puszek łączy bezpośrednio z codziennymi zakupami. Coraz więcej osób gromadzi opakowania w domu i oddaje je jednorazowo podczas większych wizyt w sklepie - często po kilkanaście lub nawet kilkadziesiąt sztuk.
Pokazuje to, że system zaczyna być postrzegany nie jako dodatkowy obowiązek, lecz jako element codziennej rutyny zakupowej. Dla handlu detalicznego oznacza to również nową rolę sklepów jako lokalnych punktów uczestniczących w gospodarce obiegu zamkniętego. Punkty zwrotu i automaty kaucyjne stają się elementem wpływającym na wybór miejsca zakupów i zwiększającym ruch klientów w placówkach handlowych.
Surowiec wtórny coraz ważniejszy dla przemysłu
Jednym z najważniejszych efektów systemu kaucyjnego jest jednak nie tylko ograniczenie ilości odpadów, ale przede wszystkim pozyskiwanie wysokiej jakości surowca wtórnego, który może wracać do produkcji nowych opakowań. To szczególnie istotne dla branży przetwórstwa tworzyw sztucznych i producentów napojów, którzy coraz częściej muszą spełniać wymagania dotyczące wykorzystania recyklatów.
Dobrze funkcjonujący system kaucyjny pozwala odzyskiwać czyste i jednorodne surowce, znacznie łatwiejsze do ponownego przetworzenia niż odpady zbierane w tradycyjnym systemie selektywnej zbiórki. Dzięki temu możliwe jest ograniczenie zużycia surowców pierwotnych, zmniejszenie śladu środowiskowego produkcji oraz budowanie bardziej stabilnego rynku recyklatów w Polsce.
W praktyce system kaucyjny staje się więc nie tylko narzędziem porządkowania odpadów, ale również elementem bezpieczeństwa surowcowego dla przemysłu.
Infrastruktura nadal wymaga rozwoju
Obecnie w Polsce działa już kilkadziesiąt tysięcy punktów zwrotu oraz ponad 12 tys. automatów kaucyjnych. Coraz więcej małych sklepów dobrowolnie przystępuje do systemu, dostrzegając nie tylko jego wymiar środowiskowy, ale również korzyści biznesowe i wizerunkowe.
Jednocześnie konsumenci nadal zwracają uwagę na kwestie praktyczne — przede wszystkim dostępność automatów oraz wygodę korzystania z punktów zwrotu. Największym oczekiwaniem pozostaje dalsza rozbudowa infrastruktury, szczególnie w mniejszych miejscowościach i osiedlowych sklepach. Wielu użytkowników wskazuje również na potrzebę skrócenia kolejek oraz usprawnienia działania automatów.
Doświadczenia innych krajów pokazują, że sukces systemu kaucyjnego zależy przede wszystkim od prostoty i wygody użytkowania. Im łatwiejszy jest zwrot opakowań, tym wyższy poziom odzysku surowców i większa akceptacja społeczna całego rozwiązania.
System działa, ale potrzebuje czasu
Dotychczasowe dane pokazują, że system kaucyjny został szybko zaadaptowany i już wpływa na sposób postępowania z opakowaniami po napojach. Nadal jednak znajduje się w fazie dojrzewania organizacyjnego i społecznego. Opinie konsumentów pozostają podzielone — część użytkowników pozytywnie ocenia wygodę odzyskiwania kaucji i działanie automatów, inni zwracają uwagę na niedoskonałości organizacyjne oraz ograniczoną dostępność punktów zwrotu.
W kolejnych latach kluczowe będą dalsze inwestycje w infrastrukturę, poprawa komfortu użytkowników oraz rozwój rynku surowców wtórnych. To właśnie możliwość skutecznego odzysku wartościowych materiałów i ich ponownego wykorzystania w produkcji będzie jednym z najważniejszych długoterminowych efektów funkcjonowania systemu kaucyjnego w Polsce.
Komentarz dziennikarza: O codziennych doświadczeniach konsumentów można przeczytać w mediach społecznościowych – na X, TikToku i Facebooku. Użytkownicy publikują zdjęcia nieczynnych lub przepełnionych butelkomatów, skarżą się na zabrudzone czujniki odrzucające czyste opakowania oraz na konieczność przechowywania w domu worka niezgniecionych butelek i puszek. Najwięcej emocji budzi forma zwrotu kaucji: w automacie zamiast gotówki – papierowy bon z ograniczonym terminem ważności, który uzależnia odbiór pieniędzy od wizyty w kasie w tym samym sklepie w określonym czasie. Władze wielokrotnie przypominały, że sklep ma obowiązek wypłacić gotówkę na żądanie, jednak praktyka pozostaje niespójna.
Polacy nie kwestionują jednak samej idei. Przyznają, że z parków, lasów i plaż niemal zniknęły porzucone puszki i butelki, a kaucja stała się realnym odciążeniem domowego budżetu. Oczekują nie likwidacji systemu, lecz jego cywilizacji – cyfrowych form zwrotu (bezpośrednio na kartę lub do aplikacji), automatów typu bulk znanych z modelu norweskiego (gdzie można wsypać worek zgniecionych opakowań) i sprawniejszego serwisu w sieciach handlowych. Najbliższe miesiące pokażą, czy operatorzy systemu i wladze nadążą za tymi oczekiwaniami.
[1]Badanie zrealizowane przez Agencję Badawczą PBS na zlecenie operatora kaucyjnego Krajowy System Kaucyjny Zwrotka S.A. metodą CAWI na próbie 1062 respondentów w marcu i kwietniu br.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu