Jednorazowa odprawa pieniężna 120 000 zł albo 170 000 zł w 2026 albo 2027, 2028 i tak do 2031 r.: kto dostanie, jakie warunki trzeba spełnić i dlaczego rząd weryfikuje zatrudnienie?

Wygaszanie górnictwa w Polsce do 2049 roku – ramy prawne likwidacji kopalń

Wygaszanie górnictwa w Polsce to proces rozłożony na najbliższe dekady, którego zakończenie przewidziano na 2049 rok. Projekt stopniowej likwidacji kopalń reguluje Umowa Społeczna z 2021 roku, podpisana przez poprzedni rząd ze związkowcami. Istotnym zastrzeżeniem jest fakt, że Umowa Społeczna nie objęła swoim zakresem Jastrzębskiej Spółki Węglowej (JSW), co oznacza, że ten podmiot funkcjonuje w odrębnym reżimie prawnym.

W związku z trwającym w Polsce procesem dekarbonizacji, czyli sukcesywnym odchodzeniem od wydobycia węgla brunatnego, uchwalono szereg aktów prawnych regulujących osłony socjalne dla pracowników odchodzących z sektora. Kluczowym z nich jest ustawa z dnia 17 sierpnia 2023 roku o osłonach socjalnych dla pracowników sektora elektroenergetycznego i branży górnictwa węgla brunatnego, która weszła w życie 14 września 2023 roku. Ustawa ta określa zasady nabywania prawa do urlopu energetycznego, urlopu górniczego oraz jednorazowej odprawy pieniężnej przez pracowników sektora elektroenergetycznego w okresie wyłączania jednostek wytwórczych oraz przez pracowników branży górnictwa węgla brunatnego w okresie systemowej redukcji, ograniczenia lub zakończenia wydobycia.

Równolegle obowiązuje ustawa z dnia 7 września 2007 roku o funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego, która zawiera szczegółowe przepisy dotyczące jednorazowej odprawy pieniężnej, urlopu górniczego oraz restrukturyzacji zatrudnienia w przedsiębiorstwach górniczych objętych systemem wsparcia. To właśnie w tej ustawie, w art. 11aa, 11d oraz 11da, zapisano konkretne kwoty i warunki przyznawania jednorazowych odpraw pieniężnych dla górników.

Pracownikom przedsiębiorstwa górniczego objętego systemem wsparcia, nieposiadającym uprawnień emerytalnych, przysługuje:

1. urlop górniczy albo
2. urlop dla pracowników zakładu przeróbki mechanicznej węgla, albo
3. jednorazowa odprawa pieniężna.

Jednorazowa odprawa pieniężna 170 000 zł w 2026 albo 2027, 2028 i tak do 2031 r.: kto dostanie, jakie warunki trzeba spełnić i dlaczego rząd weryfikuje zatrudnienie?

Jednorazowa odprawa pieniężna w wysokości 170 000 zł została uregulowana w art. 11da ustawy z dnia 7 września 2007 roku o funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego. Zgodnie z ust. 1 tego artykułu jednorazowa odprawa pieniężna przysługuje pracownikom nieposiadającym uprawnienia do urlopu górniczego albo uprawnienia do urlopu dla pracowników zakładu przeróbki mechanicznej węgla, posiadającym co najmniej 3-letni staż pracy w przedsiębiorstwie górniczym, z którymi umowa o pracę zostanie rozwiązana za porozumieniem stron.

Jednorazowa odprawa pieniężna 170 000 zł może być przyznana niepóźniej niż na 12 miesięcy przed dniem uzyskania przez pracownika uprawnień emerytalnych – taki warunek czasowy wprowadza art. 11da ust. 4 ustawy. Oznacza to, że pracownicy, którym do emerytury zostało mniej niż rok, nie będą mogli skorzystać z tego świadczenia.

Warto podkreślić, że jednorazowa odprawa pieniężna 170 000 zł przysługuje wyłącznie pracownikom, którzy nie posiadają uprawnień do urlopu górniczego ani urlopu dla pracowników zakładu przeróbki mechanicznej węgla. Jest to zatem świadczenie alternatywne, przeznaczone dla tych pracowników przedsiębiorstwa górniczego, którzy z różnych powodów nie kwalifikują się do urlopu górniczego.

Inne warianty jednorazowej odprawy pieniężnej – 120 000 zł i odprawy wielokrotności wynagrodzenia

Oprócz jednorazowej odprawy pieniężnej w wysokości 170 000 zł przepisy ustawy o funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego przewidują także inne warianty tego świadczenia, uzależnione od stażu pracy, miejsca zatrudnienia i terminu rozwiązania umowy.

Zgodnie z art. 11d ust. 4a i 4b ustawy jednorazowa odprawa pieniężna w wysokości 120 000 zł przysługuje pracownikom nieposiadającym uprawnień do urlopu górniczego, zatrudnionym w dniu zbycia kopalni na powierzchni (w tym w zakładzie mechanicznej przeróbki węgla) z co najmniej rocznym stażem pracy w przedsiębiorstwie górniczym lub pod ziemią z co najmniej rocznym stażem pracy pod ziemią – pod warunkiem rozwiązania umowy za porozumieniem stron w okresie do 3 miesięcy od dnia zbycia. Kwota 120 000 zł, podobnie jak odprawa 170 000 zł, nie stanowi podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Przepisy przewidują także jednorazowe odprawy pieniężne obliczane jako wielokrotność przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Zgodnie z art. 11d ust. 1 i 2 pracownikom zatrudnionym w zakładzie przeróbki mechanicznej węgla przez co najmniej 5 lat lub na powierzchni kopalni z co najmniej 5-letnim stażem, z którymi umowa została rozwiązana za porozumieniem stron, przysługuje odprawa w wysokości 12-krotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z pierwszego półrocza roku poprzedzającego rozwiązanie umowy.

W przypadku kopalni zbywanych w trybie art. 8a ust. 1 ustawy wysokość jednorazowej odprawy pieniężnej zależy od terminu rozwiązania umowy w stosunku do dnia zbycia. Zgodnie z art. 11d ust. 4 odprawa wynosi 12-krotność wynagrodzenia, jeśli umowa została rozwiązana w ciągu 3 miesięcy od zbycia, 8-krotność w okresie od 4 do 6 miesięcy oraz 4-krotność w okresie od 7 do 9 miesięcy od dnia zbycia.---

Wypłaty jednorazowej odprawy 170 000 zł w JSW – liczby, skala i harmonogram

Jastrzębska Spółka Węglowa, będąca europejskim potentatem węgla koksowego, rozpoczęła wypłatę jednorazowych odpraw pieniężnych pod koniec maja. Pierwsze przelewy w wysokości 170 000 zł netto trafiły już do 526 osób. Do końca roku z programu dobrowolnych odejść ma skorzystać łącznie 1 156 pracowników JSW. Co istotne, jednorazowa odprawa pieniężna 170 000 zł przysługuje nie tylko górnikom pracującym pod ziemią, ale także pracownikom administracji, działów kadr, ochrony oraz innym pracownikom spółki spełniającym warunki ustawowe – w tym sekretarce dyrektora.

Skala wypłat jednorazowych odpraw pieniężnych w JSW nabiera szczególnego znaczenia w kontekście ogólnego zatrudnienia w sektorze. Obecnie w górnictwie w Polsce pracuje niespełna 70 tysięcy osób (dane na koniec marca tego roku), z czego pod ziemią prawie 46 tysięcy osób. Oznacza to, że sam program odpraw w JSW obejmie w ciągu pięciu lat znaczący odsetek wszystkich pracowników sektora górniczego w Polsce.

Kontrole i zabezpieczenia – ARP weryfikuje 30 lat wstecz, grozi zwrot 170 000 zł

Rząd po raz pierwszy wprowadził do ustawy mechanizmy zabezpieczające przed nadużyciami w systemie jednorazowych odpraw pieniężnych dla górników. Weryfikację osób chętnych do skorzystania z odprawy 170 000 zł prowadzi Agencja Rozwoju Przemysłu (ARP) w Katowicach. ARP bada, czy dana osoba nie otrzymała już wcześniej podobnego świadczenia w ciągu ostatnich 30 lat – począwszy od 1994 roku, kiedy to rozpoczęła się największa fala zwolnień w górnictwie, w trakcie której z odprawami odeszło z kopalń 78 892 osoby. Jeśli weryfikacja wykaże, że pracownik korzystał wcześniej z programów osłonowych, nie będzie mógł otrzymać jednorazowej odprawy pieniężnej 170 000 zł.

Zgodnie z art. 11aa ust. 5 ustawy osoba korzystająca z urlopu górniczego traci to uprawnienie, jeżeli po jego przyznaniu podjęła zatrudnienie na podstawie stosunku pracy lub umowy cywilnoprawnej w przedsiębiorstwie górniczym, podjęła zatrudnienie w innym przedsiębiorstwie świadczącym usługi w zakresie robót górniczych na rzecz przedsiębiorstwa górniczego, świadczy usługi w zakresie robót górniczych lub przeróbki mechanicznej węgla w ramach własnej działalności gospodarczej (w tym jednoosobowo) lub nabyła uprawnienia emerytalne.

Finansowanie jednorazowych odpraw pieniężnych – dotacje budżetowe i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

Restrukturyzacja zatrudnienia w przedsiębiorstwach górniczych objętych systemem wsparcia jest finansowana z dotacji budżetowej lub ze środków pochodzących z podwyższenia kapitału zakładowego przedsiębiorstwa górniczego skarbowymi papierami wartościowymi przez Skarb Państwa – tak stanowi art. 11fa ustawy o funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego. Podstawą przyznania środków na wypłatę jednorazowych odpraw pieniężnych jest umowa zawarta między ministrem właściwym do spraw gospodarki surowcami energetycznymi a przedsiębiorstwem górniczym.

Dysponentem środków przeznaczonych na wypłatę jednorazowych odpraw pieniężnych jest minister właściwy do spraw gospodarki surowcami energetycznymi. Środki przyznane na podstawie umowy, wykorzystane niezgodnie z przeznaczeniem lub niewykorzystane, podlegają zwrotowi na rachunek wskazany przez tego ministra.