Od 1 października 2026 r. NFZ ma uruchomić ogólnopolski program wczesnego wykrywania raka płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK). Badania przestaną działać w formule pilotażu i trafią na stałe do koszyka świadczeń gwarantowanych. Dla pacjentów oznacza to dostęp do jednego z najskuteczniejszych badań pozwalających wykryć raka płuca.
Ministerstwo Finansów przez wiele miesięcy blokowało projekt z powodu kosztów, jednak ostatecznie zaakceptowało rozwiązanie przygotowane przez resort zdrowia. Lekarze mówią wprost: wcześniejsze wykrycie nowotworu daje większą szansę na całkowite wyleczenie i może zmniejszyć śmiertelność nawet o kilkanaście procent.
Badania raka płuca na NFZ od 1 października 2026. Koniec pilotażu, program wchodzi na stałe
Do tej pory niskodawkowa tomografia komputerowa była dostępna głównie w ramach pilotażu realizowanego w wybranych ośrodkach. Program działał od 2021 r. i objął 26 placówek w całej Polsce. Teraz ma wejść do systemu świadczeń gwarantowanych NFZ, podobnie jak mammografia czy kolonoskopia. Według informacji podanych przez portal CowZdrowiu.pl, pierwotnie Ministerstwo Zdrowia chciało uruchomić program od 1 lipca 2026 r., jednak przeciągające się uzgodnienia między resortami przesunęły termin na 1 października 2026 r. Zmiana ma ogromne znaczenie dla pacjentów z grup ryzyka. Chodzi przede wszystkim o osoby palące papierosy przez wiele lat, ale także tych, którzy byli narażeni zawodowo na działanie substancji rakotwórczych albo chorują na przewlekłe choroby płuc.
Kto dostanie niskodawkową tomografię na NFZ? Liczą się wiek, palenie i czynniki ryzyka
Program nie obejmie całej populacji. Lekarze podkreślają, że badania przesiewowe mają największy sens wtedy, gdy są kierowane do osób o podwyższonym ryzyku zachorowania. Zgodnie z założeniami programu, z badań będą mogły korzystać przede wszystkim:
- osoby w wieku 55–74 lata, które mają historię palenia wynoszącą co najmniej 20 paczkolat,
- osoby, które nadal palą lub rzuciły palenie nie dawniej niż 15 lat temu,
- osoby w wieku 50–74 lata z dodatkowymi czynnikami ryzyka, np. POChP, włóknieniem płuc czy ekspozycją zawodową na azbest, krzemionkę albo spaliny diesla.
Lekarze zwracają uwagę, że pojęcie „20 paczkolat” dla wielu osób brzmi abstrakcyjnie. W praktyce chodzi np. o palenie jednej paczki papierosów dziennie przez 20 lat albo dwóch paczek dziennie przez 10 lat. Program ma objąć również osoby z obciążonym wywiadem rodzinnym, czyli takie, których bliscy chorowali na raka płuca.
NDTK wykrywa raka płuca wcześniej niż RTG. To dlatego lekarze naciskali na program
Rak płuca przez długi czas może nie dawać żadnych objawów. Kaszel, duszności czy krwioplucie często pojawiają się dopiero wtedy, gdy choroba jest zaawansowana. Niskodawkowa tomografia komputerowa pozwala wykrywać bardzo małe zmiany nowotworowe znacznie wcześniej niż klasyczne RTG klatki piersiowej. Jednocześnie pacjent otrzymuje mniejszą dawkę promieniowania niż podczas standardowej tomografii.
Badania cytowane przez Narodowy Instytut Onkologii pokazują, że stosowanie NDTK może zmniejszyć ryzyko zgonu z powodu raka płuca o 12–28 proc. w porównaniu z RTG lub brakiem badań przesiewowych. Eksperci podkreślają też inną korzyść. Podczas badania lekarze mogą zauważyć także inne schorzenia, m.in.:
- włóknienie płuc,
- POChP,
- zmiany w naczyniach wieńcowych,
- inne choroby układu oddechowego.
MF zgodziło się na badania NDTK. Program ma kosztować ok. 283 mln zł
Spór między resortami trwał kilka miesięcy. Ministerstwo Finansów obawiało się, że NFZ nie udźwignie kosztów nowego świadczenia. Według Oceny Skutków Regulacji program ma kosztować około 283 mln zł w ciągu pierwszych czterech lat. Resort finansów zwracał uwagę na rosnącą lukę finansową w NFZ i pytał, czy fundusz rzeczywiście ma zabezpieczone środki. Ostatecznie Ministerstwo Finansów zaakceptowało projekt po zapewnieniach Ministerstwa Zdrowia, że pieniądze znajdują się już w planie finansowym NFZ na 2026 r.
Lekarze alarmowali: bez NDTK rak płuca nadal będzie wykrywany za późno
Środowisko medyczne od dawna apelowało o wprowadzenie programu na stałe. Lekarze argumentowali, że leczenie raka płuca wykrytego we wczesnym stadium jest nie tylko skuteczniejsze, ale też znacznie mniej kosztowne dla systemu ochrony zdrowia.
Prof. Maciej Krzakowski z Narodowego Instytutu Onkologii podkreślał wcześniej, że wyniki pilotażu jasno pokazują skuteczność programu. Dzięki regularnym badaniom można wykrywać zmiany wtedy, gdy pacjent jeszcze nie odczuwa objawów i kwalifikuje się do leczenia operacyjnego. Z kolei prof. Piotr Rutkowski wskazywał, że bez finansowania nowoczesnej diagnostyki trudno będzie realizować cele Narodowej Strategii Onkologicznej oraz rozwijać Lung Cancer Units, czyli wyspecjalizowane centra leczenia raka płuca.
Jak wygląda badanie NDTK na NFZ krok po kroku? Od kwalifikacji do wyniku
Program ma obejmować kilka etapów:
- wizytę kwalifikującą,
- wykonanie niskodawkowej tomografii komputerowej,
- opis badania według standardu Lung-RADS,
- wizytę wynikową,
- ewentualne skierowanie na dalszą diagnostykę lub leczenie.
Pacjenci mają też otrzymywać wsparcie antynikotynowe i pomoc w rzuceniu palenia. Lekarze podkreślają, że samo badanie przesiewowe nie wystarczy, jeśli nie będzie połączone z profilaktyką.
Przykład
58-letni mężczyzna, który palił paczkę papierosów dziennie przez ponad 30 lat, zgłasza się na badanie w ramach programu. Nie ma objawów i czuje się dobrze. Tomografia wykrywa niewielką zmianę w płucu, której nie pokazałoby zwykłe RTG. Pacjent trafia szybko na dalszą diagnostykę i leczenie operacyjne. W takim stadium szanse na skuteczną terapię są nieporównywalnie wyższe niż przy nowotworze wykrytym kilka miesięcy później.
Kto nie dostanie badania NDTK na NFZ? Lista wyłączeń z programu
Projekt przewiduje również wyłączenia. Z programu nie będą mogły skorzystać m.in. osoby:
- z objawami sugerującymi raka płuca wymagającymi pilnej diagnostyki,
- które miały tomografię komputerową w ostatnich 6 miesiącach,
- będące w trakcie leczenia onkologicznego,
- będące w ciąży.
Lekarze tłumaczą, że badania przesiewowe służą wykrywaniu choroby u osób bezobjawowych. Pacjenci z niepokojącymi symptomami powinni trafiać bezpośrednio do diagnostyki specjalistycznej.
Podstawa prawna i dokumenty
- Projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia zmieniającego rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych (nr MZ 1850),
- Rekomendacja nr 98/2025 Prezesa AOTMiT,
- Materiały Narodowego Instytutu Onkologii dotyczące programu NDTK,
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu