Większą ilość dni wolnych niż jeszcze kilka lat temu, mają teraz do dyspozycji pracownicy. Tę zmianę przyniosły przepisy work-life balance. Jednak z nowymi uprawnieniami pojawiły się też bardziej skomplikowane zasady ich wykorzystywania urlopu. Nietrudno się w nich pogubić. Część dni wolnych jest płatna, inne przepadają z końcem roku, a niektóre wymagają wcześniejszego zgłoszenia.
Już nie tylko urlop wypoczynkowy. Jest też urlop opiekuńczy oraz zwolnienie z powodu działania siły wyższej. Choć po wprowadzeniu unijnych przepisów work-life balance katalog dostępnych świadczeń się rozszerzył, każdy z nich obowiązuje na innych zasadach. Różnią się terminami, sposobem składania wniosków, odpłatnością i możliwością przeniesienia na kolejny rok. Łatwo się w tym pogubić. Warto to usystematyzować.
Urlop wypoczynkowy to już nie jedyne uprawnienie
Podstawą systemu urlopowego pozostaje urlop wypoczynkowy. Zgodnie z Kodeksem pracy pracownikowi przysługuje 20 dni urlopu, jeśli jego staż pracy jest krótszy niż 10 lat, oraz 26 dni po osiągnięciu co najmniej dziesięcioletniego stażu. Te zasady od lat pozostają niezmienne.
Znacznie więcej zmieniło się jednak w kwietniu 2023 roku, gdy do polskiego porządku prawnego wdrożono unijne dyrektywy dotyczące przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy oraz równowagi między życiem zawodowym a prywatnym. W efekcie pracownicy zyskali nowe rodzaje zwolnień i urlopów funkcjonujące obok tradycyjnego urlopu wypoczynkowego.
Po zsumowaniu wszystkich dostępnych uprawnień liczba dni wolnych w ciągu roku może wynieść nawet 35. Obejmuje ona urlop wypoczynkowy, urlop opiekuńczy, zwolnienie z powodu działania siły wyższej oraz dni wolne na opiekę nad dzieckiem.
Pięć dni na opiekę nad bliską osobą
Jednym z nowych rozwiązań jest urlop opiekuńczy. Każdemu pracownikowi przysługuje pięć dni takiego wolnego w ciągu roku kalendarzowego, niezależnie od stażu pracy czy rodzaju wykonywanych obowiązków.
Prawo to nie dotyczy wyłącznie rodziców. Z urlopu można skorzystać również w celu zapewnienia opieki rodzicom, małżonkowi, partnerowi życiowemu albo osobie pozostającej we wspólnym gospodarstwie domowym, jeśli wymaga ona wsparcia z poważnych powodów medycznych.
Wolne można wykorzystać jednorazowo albo podzielić na kilka części. Okres ten jest wliczany do stażu pracy i nie wpływa na wymiar urlopu wypoczynkowego ani nie pomniejsza puli urlopu na żądanie.
Aby skorzystać z tego uprawnienia, pracownik powinien złożyć wniosek – w formie papierowej lub elektronicznej – najpóźniej dzień przed planowanym rozpoczęciem urlopu. Pracodawca nie może odmówić jego udzielenia ani domagać się przedstawienia dokumentacji medycznej osoby, nad którą sprawowana będzie opieka.
Trzeba jednak pamiętać o istotnym ograniczeniu. Urlop opiekuńczy jest bezpłatny, dlatego za okres jego wykorzystania pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia.
Nagłe zdarzenie? Można skorzystać z wolnego od razu
Nowelizacja wprowadziła także zwolnienie z powodu działania siły wyższej. Uprawnienie to przysługuje w wymiarze dwóch dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym. Rozwiązanie przeznaczone jest na sytuacje nagłe, których nie dało się wcześniej przewidzieć. Może chodzić między innymi o chorobę członka rodziny, wypadek lub inne zdarzenie wymagające natychmiastowej obecności pracownika.
W przeciwieństwie do urlopu opiekuńczego, zwolnienie z powodu działania siły wyższej jest częściowo płatne. Za czas jego wykorzystania pracownik zachowuje prawo do 50 proc. wynagrodzenia.
Dużym ułatwieniem jest możliwość zgłoszenia potrzeby skorzystania z tego wolnego nawet w dniu jego rozpoczęcia. Pracodawca nie ma prawa odmówić udzielenia zwolnienia, a przepisy nie wymagają przedstawiania dodatkowych dokumentów. Niewykorzystane dwa dni lub 16 godzin nie przechodzą jednak na kolejny rok. Jeżeli pracownik nie wykorzysta tego uprawnienia do końca grudnia, bezpowrotnie je utraci.
Rodzice dzieci do 14. roku życia zachowali dotychczasowe uprawnienia
Obok nowych rozwiązań nadal obowiązuje zwolnienie na opiekę nad dzieckiem wynikające z Kodeksu pracy. Korzystać z niego mogą pracownicy wychowujący dziecko, które nie ukończyło 14 lat. Przysługuje im dwa dni albo 16 godzin wolnego w roku. O tym, czy będą rozliczane w dniach czy godzinach, decyduje sam pracownik przy pierwszym korzystaniu z tego uprawnienia w danym roku kalendarzowym.
Najważniejszą różnicą względem nowych rozwiązań pozostaje pełna odpłatność. Za czas zwolnienia rodzic zachowuje prawo do całego wynagrodzenia.
To rozwiązanie pozwala reagować na codzienne sytuacje wymagające obecności przy dziecku, takie jak nagła choroba, konieczność wcześniejszego odebrania go z placówki czy nieprzewidziane problemy organizacyjne w żłobku, przedszkolu lub szkole.
Każdy rodzaj wolnego ma własne zasady
Rozszerzenie katalogu uprawnień sprawiło, że system dni wolnych stał się bardziej rozbudowany niż jeszcze kilka lat temu. Poszczególne rozwiązania różnią się jednak zarówno warunkami przyznawania, jak i skutkami finansowymi.
Urlop wypoczynkowy zależy od stażu pracy. Urlop opiekuńczy jest bezpłatny, ale nie wpływa na pozostałe uprawnienia pracownika. Zwolnienie z powodu działania siły wyższej zapewnia połowę wynagrodzenia, jednak niewykorzystane przepada wraz z końcem roku. Z kolei zwolnienie na opiekę nad dzieckiem przysługuje wyłącznie rodzicom dzieci, które nie ukończyły 14 lat, i jest w pełni płatne.
Zobacz też: Inspektor pracy skorzysta z danych GUS
Więcej możliwości, ale także więcej obowiązków
Zmiany wprowadzone w ramach wdrażania przepisów work-life balance znacząco zwiększyły liczbę dostępnych dni wolnych i zbliżyły polskie regulacje do standardów obowiązujących w wielu państwach Unii Europejskiej.
Jednocześnie korzystanie z nowych uprawnień wymaga większej znajomości przepisów. Każdy rodzaj wolnego obowiązuje na innych zasadach, dlatego warto pamiętać o terminach składania wniosków, zasadach wynagradzania oraz ograniczeniach dotyczących wykorzystania poszczególnych uprawnień. Sama możliwość skorzystania z dodatkowego wolnego nie oznacza bowiem, że będzie ono przysługiwało w każdej sytuacji lub zachowa ważność do kolejnego roku.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu