Świadczenie wspierające było od dawna bardzo oczekiwane przez osoby z niepełnosprawnościami, których koszty utrzymania są bardzo wysokie i ciągle rosną. Niestety w praktyce świadczenie to może rodzić wiele problemów z uwagi na skomplikowaną procedurę i pozaustawowe praktyki zmierzające do ograniczenia wysokości tych świadczeń dla osób starszych.
Przykry żart czy błąd systemu? Historia 90-letniej pacjentki
Bliska mi osoba, która przeszła udar mózgu w 2024 roku i wymaga w związku z tym całodobowej opieki, uzyskała w 2024 roku świadczenie wspierające w wysokości 92 pkt. Ponieważ orzeczenie wydano jedynie na rok, w 2025 roku zmuszona była ponownie starać się o decyzję. Jakież było zaskoczenie, gdy w stosunku do tej 90-letniej osoby, której stan zdrowia z miesiąca na miesiąc się pogarsza, tym razem wydano decyzję ustalającą poziom wsparcia na poziomie 81 pkt.
Jeszcze większe zdziwienie wywołał fakt, że według WZON (Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności) pacjentka rzekomo „odzyskała” częściową zdolność w takich obszarach jak: poruszanie się w nieznanym środowisku, przemieszczanie się środkami transportu, klasyfikacja bodźców czy prowadzenie rozmowy. Faktycznie osoba ta nie jest w stanie samodzielnie się poruszać nawet po mieszkaniu, a z uwagi na demencję starczą wymaga pomocy we wszystkich obszarach aktywności. Kolejna decyzja wydana po sprzeciwie nawet zmniejszyła ilość punktów do 80. Tym samym niezbędne stało się złożenie odwołania do Sądu.
Zasady przyznawania świadczenia wspierającego
Świadczenie wspierające istnieje w polskim systemie prawnym na mocy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym. Przysługuje ono osobie od 18. roku życia, która posiada decyzję ustalającą poziom potrzeby wsparcia na poziomie od 70 do 100 punktów.
Wysokość świadczenia uzależniona jest od punktacji i odnosi się do kwoty renty socjalnej:
- 95–100 pkt – 220% renty socjalnej,
- 90–94 pkt – do 180% renty socjalnej,
- 85–89 pkt – do 120% renty socjalnej,
- 80–84 pkt – do 80% renty socjalnej,
- 75–79 pkt – do 60% renty socjalnej,
- 70–74 pkt – do 40% renty socjalnej.
Świadczenie to jest zwolnione z podatku dochodowego, nie podlega egzekucji i może być pobierane łącznie z innymi świadczeniami, np. z rentą socjalną.
Pozaustawowe wytyczne i "system, który nie puszcza"
Jeżeli chodzi o praktykę ograniczania punktacji osobom powyżej 75. roku życia, na próżno szukać takiej regulacji prawnej. Artykuł 4b ust. 1 ustawy o rehabilitacji mówi, że przy ustaleniu potrzeby wsparcia bierze się pod uwagę zdolność osoby do samodzielnego wykonywania czynności adekwatnie do wieku i niepełnosprawności.
Zapytany o przyczynę zmniejszenia punktacji członek składu orzekającego odpowiedział enigmatycznie, że „system w tej chwili nie puszcza”. Z doniesień medialnych wynika, że w grudniu 2024 r. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przekazało wytyczne, z których wynika, że każda starsza osoba jest automatycznie ograniczana w 9 czynnościach testu niesamodzielności do niskiego kwalifikatora, co zaniża wysokość świadczenia.
Podkreślenia wymaga, że tego typu praktyka nie ma żadnego uregulowania prawnego. Przepisy rozporządzenia z dnia 23 listopada 2023 r. nie dają podstaw do tego, aby osobom powyżej 75. roku życia przypisywać jedynie wsparcie „towarzyszące” lub „częściowe”.
Sądowa droga do sprawiedliwości i "pułapka" ustawodawcy
W tej sytuacji nadzieją pozostają sądy pracy i ubezpieczeń społecznych. Jednakże i tutaj ustawodawca przewidział swoistą pułapkę. Artykuł 4 ust. 3 ustawy o świadczeniu wspierającym przewiduje, że w razie śmierci osoby uprawnionej, świadczenie przysługuje osobie wspólnie z nią zamieszkującej tylko za pełny miesiąc, w którym nastąpił zgon, o ile nie zostało już wypłacone.
Biorąc pod uwagę długotrwałość procedur i opisane działania WZON, regulacja ta budzi wątpliwości co do zgodności z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej. Niestety część osób uprawnionych może nie doczekać sprawiedliwego wyroku, a koszty ich opieki w całości obciążą bliskich.
Agnieszka Zielińska , sędzia SO w Krakowie
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu