Jak Polska realizuje Konwencję o prawach osób z niepełnosprawnościami? [RAPORT RPO]

Analizujemy jaka jest świadomość praw wynikających z Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami w Polsce. Na zlecenie biura Rzecznika Praw Obywatelskich został przeprowadzony raport z badań ogólnopolskich z perspektywą osób z niepełnosprawnościami. Raport został przygotowany na podstawie badań „Świadomość prawna dotycząca Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych”. Jakie są wnioski i rekomendacje?

Skrót artykułu

Konwencja o prawach osób z niepełnosprawnościami (KPON) to nie tylko zobowiązania rządu – to przede wszystkim postawy każdego z nas. W 2025 roku Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich wspólnie z Opinia24 sprawdziło, jak Polacy rozumieją te prawa i czy rzeczywistość sprzyja ich realizacji. Ale zacznijmy od początku.

Czym jest i co daje Konwencja o prawach osób z niepełnosprawnościami?

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz.U. 2012 poz. 1169) została przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w 2006 r. Weszła w życie w 2008 r. Stronami konwencji jest 156 państw (czerwiec 2015 r.). Stroną konwencji jest Unia Europejska. Polska ratyfikowała konwencję w 2012 r.

Kim są osoby niepełnosprawne?

Na gruncie Konwencji, pojęcie „osoby niepełnosprawne” (art. 1) obejmuje osoby, które mają długotrwale naruszoną sprawność fizyczną, umysłową, intelektualną lub w zakresie zmysłów co może, w oddziaływaniu z różnymi barierami, utrudniać im pełny i skuteczny udział w życiu społecznym, na zasadzie równości z innymi osobami.

Ważne

Konwencja ma przyczynić się do poprawy sytuacji osób niepełnosprawnych, poprzez umożliwienie im rzeczywistego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności, na równi z innymi osobami. Konwencja zakazujące dyskryminowania osób niepełnosprawnych, nakazujące tworzenie warunków korzystania z praw na zasadzie równości z innymi osobami, nakazujące wprowadzenie rozwiązań specjalnie adresowanych do osób niepełnosprawnych, odpowiednio do rodzaju zagadnienia.

Preambuła Konwencji:

uznaje dyskryminację ze względu na niepełnosprawność za pogwałcenie godności i wartości człowieka oraz stwierdza, że osoby niepełnosprawne, szczególnie kobiety i dziewczęta, są często narażone na wieloraką lub wzmocnioną dyskryminację,
uznaje, że niepełnosprawność to wynik oddziaływania pomiędzy osobami z dysfunkcjami a barierami wynikającymi z postaw i środowiska, co utrudnia pełny udział w życiu społecznym, na równi z innymi osobami,
podkreśla znaczenie, jakie dla osób niepełnosprawnych ma ich samodzielność i niezależność, a także znaczenie, jakie ma dostępność środowiska fizycznego, społecznego, gospodarczego i kulturalnego, opieki zdrowotnej, edukacji, informacji i komunikacji.

POLECAMY: Uchwała RDS. Partnerzy społeczni chcą stałego poziomu dotacji budżetowej dla PFRON

Co trzeba wiedzieć z konwencji o prawach osób niepełnosprawnych?

Konwencja jest obszerna, ale poniżej znajdują się najważniejsze jej punkty, które w pewnym sensie mają uniwersalny charakter:

zakaz bezprawnego i samowolnego pozbawiania wolności, wolność od tortur lub okrutnego, nieludzkiego albo poniżającego traktowania lub karania, zakaz poddawania, bez swobodnie wyrażonej zgody, eksperymentom medycznym lub naukowym,
wolność wypowiadania się i wyrażania opinii oraz dostęp do informacji,
gwarancje praw politycznych, w tym w celu zagwarantowania udziału w życiu politycznym i publicznym,
zapewnienie dostępu do środowiska fizycznego, środków transportu, informacji i komunikacji, innych urządzeń i usług powszechnie zapewnianych,
prowadzenie życia samodzielnie i przy włączeniu w społeczeństwo,
zakaz samowolnej lub bezprawnej ingerencji w życie prywatne, rodzinne, dom lub korespondencję, innego typu komunikację,
poszanowanie domu i rodziny: zakaz dyskryminacji we wszystkich sprawach dotyczących małżeństwa, rodziny, rodzicielstwa, adopcji, prawo do zawarcia małżeństwa i założenia rodziny, podejmowania decyzji o liczbie i czasie urodzenia dzieci, dostęp do informacji dotyczących prokreacji i planowania rodziny, odpowiednia pomoc w wykonywaniu obowiązków związanych z wychowaniem dzieci,
prawo do edukacji na wszystkich poziomach, stworzenie włączającego systemu kształcenia, umożliwiającego integrację dzieci i młodzieży niepełnosprawnych na wszystkich poziomach edukacji,
prawo osiągnięcia najwyższego możliwego poziomu stanu zdrowia, gwarantowanie opieki zdrowotnej w takim samym zakresie i takiej samej jakości, jak innym osobom,
rehabilitacja: podejmowanie odpowiednich środków w celu umożliwienia uzyskania i utrzymania możliwie pełnych zdolności fizycznych, intelektualnych, społecznych i zawodowych oraz pełnej integracji,
prawo do pracy, w tym do możliwości zarabiania na życie poprzez pracę swobodnie wybraną, w otwartym, integracyjnym i dostępnym środowisku pracy, wprowadzanie racjonalnych usprawnień w miejscu pracy,
zapewnienie odpowiednich warunków życia i ochrony socjalnej,
podejmowanie działań w celu zapewnienia dostępu do wszelkich form działalności w dziedzinie kultury, rozwoju i wykorzystania potencjału twórczego, artystycznego i intelektualnego, wspieranie uznania tożsamości kulturowej i językowej osób niepełnosprawnych, w tym języków migowych i kultury osób niesłyszących, tworzenie warunków korzystania z wypoczynku i uprawiania sportu.

Jak Polska realizuje Konwencję o prawach osób z niepełnosprawnościami? [RAPORT RPO]

Jak widać, konwencja o prawach osób z niepełnosprawnościami to nie tylko zbiór paragrafów czy międzynarodowych ustaleń. To fundamentalny dokument, który definiuje standardy godności, wolności i pełnego uczestnictwa w życiu społecznym dla milionów ludzi. Choć ratyfikacja Konwencji zobowiązała Polskę do konkretnych działań, kluczowe pytanie brzmi: czy przepisy przekładają się na realną zmianę świadomości społecznej? I tutaj istotna jest rola Rzecznika Praw Obywatelskich.

Ważne

Polska, jako sygnatariusz Konwencji, jest zobowiązana do regularnego raportowania stanu realizacji postanowień przed Komitetem ONZ ds. Praw Osób z Niepełnosprawnościami. Niezależny monitoring wdrażania postanowień dokumentu spoczywa na barkach Rzecznika Praw Obywatelskich. RPO nie tylko ocenia działania rządu, ale aktywnie bada, jak w praktyce realizowana jest Konwencja w polskim społeczeństwie. Tak więc, w 2025 roku Biuro RPO, we współpracy z agencją Opinia24, przeprowadziło pierwsze w Polsce tak kompleksowe badanie społeczne dotyczące świadomości KPON. Projekt ten był istotny z dwóch powodów: po pierwsze, objął perspektywę ogółu społeczeństwa, a po drugie – w centrum postawił głos samych zainteresowanych, czyli osób z niepełnosprawnościami.

Świadomość praw wynikających z Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami w Polsce. Raport z badań ogólnopolskich z perspektywą osób z niepełnosprawnościami

Jak wynika z raportu, wiedza o Konwencji oraz sposób, w jaki interpretujemy zawarte w niej prawa, bezpośrednio przekłada się na to, czy postawy społeczne sprzyjają inkluzji. Wnioski płynące z tego badania stanowią nie tylko cenne źródło wiedzy o stanie debaty publicznej w Polsce, ale są także kluczową wskazówką dla ustawodawców. Rekomendacje RPO, bazujące na tych danych, dają nadzieję na pełniejszą i bardziej efektywną implementację Konwencji w nadchodzących latach. Pełna implementacja praw człowieka to proces długofalowy, ale dzięki badaniom takim jak to z 2025 roku, wiemy znacznie lepiej, na jakich polach walka o równość wymaga jeszcze największego zaangażowania - można wyczytać z komunikatu biura RPO, z dnia 11 czerwca 2026 r.

POLECAMY: Krótszy pobyt, mniej biurokracji. Rewolucja w szpitalnej dokumentacji medycznej od 1 lipca

Wnioski z raportu i rekomendacje RPO

Wnioski z raportu i rekomendacje RPO są następujące:

Wniosek 1 Poziom świadomości Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami jest niski – zarówno wśród osób z niepełnosprawnościami, jak i w społeczeństwie. Wiedza ma charakter powierzchowny i przypadkowy, a Konwencja często nie jest odróżniana od krajowych regulacji.
Wniosek 2 Prawa osób z niepełnosprawnościami są najczęściej rozumiane jako wsparcie finansowe.
Wniosek 3 Samostanowienie i niezależne życie są kluczową potrzebą osób z niepełnosprawnościami.
Wniosek 4 Osoby z niepełnosprawnościami chcą realnie uczestniczyć w podejmowaniu decyzji na każdym etapie (realizacja zasady „nic o nas bez nas”).
Wniosek 5 Osoby z niepełnosprawnościami preferują mieszkanie niezależne – samodzielnie, z rodzinami lub ze wsparciem. Nie chcą żyć w instytucjach
Wniosek 6 Prawo do życia rodzinnego osób z niepełnosprawnościami jest akceptowane zarówno przez tę grupę, jak i społeczeństwo, ale nie dotyczy wszystkich osób z niepełnosprawnościami.
Wniosek 7 Większość osób z niepełnosprawnościami chce pracować zgodnie ze swoimi kompetencjami i kwalifikacjami.
Wniosek 8 Edukacja włączająca jest akceptowana wśród osób z niepełnosprawnościami i wśród ogółu społeczeństwa, ale warunkowo – stopień akceptacji zależy od rodzaju niepełnosprawności i poziomu edukacji.
Wniosek 9 Osoby z niepełnosprawnościami doświadczają powszechnej i wielowymiarowej dyskryminacji.
Wniosek 10 Działania na rzecz lepszej dostępności poprawiają się, ale w sposób nierówny i fragmentaryczny, a to przekłada się na ograniczanie korzystania z praw osób z niepełnosprawnościami.
Wniosek 11 Kluczowe obszary wymagające pilnych działań to opieka zdrowotna, rehabilitacja i system świadczeń
Wniosek 12 Osoby z niepełnosprawnościami i ogół społeczeństwa nie dostrzegają roli Rzecznika Praw Obywatelskich jako niezależnego organu ds. monitorowania wdrażania postanowień Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami.
Wniosek 13 Brak zrozumienia i fragmentaryczne wdrażanie Konwencji oraz brak spójnej polityki państwa – utrzymują się bariery systemowe i społeczne, ograniczające niezależne życie osób z niepełnosprawnościami.

To pierwsze tak kompleksowe badanie, które zestawia wiedzę społeczeństwa z doświadczeniami osób z niepełnosprawnościami. Efektem są wnioski i rekomendacje, które mogą zmienić podejście do pełnej integracji społecznej - warto zapoznać się z raportem - jest dostępny tutaj.