Nowe uprawnienia PIP a umowy cywilnoprawne. Czy reforma ogranicza zasadę swobody zawierania umów?

Jakie uprawnienia w związku z naruszeniem przepisów zyskała PIP?

Założeniem nowelizacji ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy (projekt zaprezentowano na przełomie sierpnia i września 2025 roku) od samego początku było wzmocnienie pozycji PIP w walce z tzw. śmieciowym zatrudnieniem, czyli zatrudnianiem pracowników na pozorne umowy cywilnoprawne. Dzięki reformie inspektorzy PIP zyskali narzędzie do walki z nieprawidłowo zawartymi umowami, czyli prawo do stwierdzania w drodze decyzji administracyjnej istnienia stosunku pracy.

Zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami okręgowy inspektor pracy po przeprowadzeniu kontroli przez inspektora pracy i na podstawie jego ustaleń może zatem przekształcić nieprawidłowo zawartą umowę zlecenia lub o dzieło w umowę o pracę. Co ważne, decyzja taka nie kreuje nowej rzeczywistości, ale jest jedynie stwierdzeniem faktycznie istniejącej relacji o cechach stosunku pracy.

Decyzja administracyjna inspektora PIP nie zmienia też w żaden sposób przepisów kodeksu pracy, a jedynie egzekwuje ich założenia, w tym wyrażoną w art. 22 § 11 k.p. zasadę, że zatrudnienie w warunkach spełniających przesłanki stosunku pracy stanowi takie właśnie zatrudnienie, bez względu na nazwę zawartej umowy.

Zobacz także

Nowe kompetencje PIP i zmienione zasady kontroli od 8 lipca 2026 r. (nie tylko weryfikacja umów B2B). Jak uniknąć kary nawet do 90 tys. zł?

Zapisz na później

Stosunek pracy a umowa cywilnoprawna – różnice

Czym charakteryzuje się zatem stosunek pracy i co odróżnia go od relacji powstającej przy zawarciu umowy cywilnoprawnej? Przede wszystkim stosunek pracy powstaje na skutek zawarcia umowy o pracę, której podstawą prawną jest kodeks pracy, a nie jak w przypadku umowy zlecenia i umowy o dzieło – kodeks cywilny.

Umowa o pracę cechuje się dużym stopniem podporządkowania pracodawcy i zależnością od niego, a dodatkowo wykonywanie obowiązków w ramach stosunku pracy odbywa się pod kierownictwem i nadzorem pracodawcy. Ważny jest także fakt obowiązku wykonywania pracy osobiście w miejscu i czasie wskazanym przez pracodawcę. W przypadku np. umowy zlecenia zleceniobiorca może obowiązek ten powierzyć innej osobie, chyba że w umowie strony wyraźnie postanowią inaczej.

Istotna różnica dotyczy także wynagrodzenia. W przypadku stosunku pracy powstającego na skutek zawarcia umowy o pracę pracownik zawsze ma prawo do wynagrodzenia. Jego minimalna wysokość, zasady wypłacania i forma zostały szczegółowo określone przepisami prawa pracy. W przypadku umów cywilnoprawnych wygląda to zgoła odmiennie. Umowa zlecenia może być umową nieodpłatną, a w razie zawarcia umowy o dzieło zamawiający zobowiązuje się do wypłaty wynagrodzenia za oznaczone dzieło.

Nie sposób nie zwrócić też uwagi na znacznie szerszą ochronę pracownika w ramach stosunku pracy. Chodzi tu m.in. prawo do wypoczynku, czy prawo do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych.

Jeżeli zatem wykonujesz pracę na podstawie umowy nazwanej przez zlecającego Ci zadania „umową zlecenia”, ale zasady jej wykonywania i wynagrodzenie spełniają przesłanki określone przepisami dla umowy o pracę, w świetle obecnie obowiązujących przepisów możesz po interwencji PIP liczyć na stwierdzenie, że stosunek pracy faktycznie istnieje (z wszelkimi tego konsekwencjami).

Czy uprawnienia PIP naruszają zasadę swobody zawierania umów?

Wielu pracodawców, a także specjalistów już na etapie prac nad nowelizacją ustawy o PIP podnosiło zarzut, że nadanie uprawnień inspektorom pracy do stwierdzania istnienia stosunku pracy narusza zasadę swobody zawierania umów cywilnoprawnych. Relacja pomiędzy stronami umowy zlecenia, o dzieło, czy B2B może być bowiem wynikiem ustaleń.

Taki zarzut wydaje się być jednak bezpodstawny. Zasada swobody zawierania umów nie ma usprawiedliwiać wykorzystywania umów cywilnoprawnych wbrew ich naturze. Jeśli zatem są one zawierane w celu obejścia prawa, pogorszenia sytuacji podmiotu wykonującego pracę, a w praktyce oszczędności to ochrona naczelną zasadą prawa cywilnego nie obowiązuje.

W uzasadnieniu nowelizacji wprost podkreśla się także, że uczciwi przedsiębiorcy, którzy zawierają umowy cywilnoprawne zgodnie z ich charakterem i przeznaczeniem, nie mają podstaw do obaw, bo nie zostaną dotknięci skutkami reformy. Co więcej, ma być ona dla nich korzystna, wykluczy bowiem nieuczciwą konkurencję.