Czy uczniowie z niepełnosprawnością są pozbawieni praw? RPO pyta MEN o samorządy uczniowskie

Czy uczniowie z niepełnosprawnością są pozbawieni praw? RPO pyta MEN o samorządy uczniowskie

Rzecznik Praw Obywatelskich prowadzi postępowanie wyjaśniające dotyczące możliwego wykluczenia uczniów z niepełnosprawnościami z udziału z tzw. samorządności uczniowskiej. Sprawa dotyczy przepisów, które wskazują typy szkół i placówek, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego. Biuro RPO zwróciło się do Ministerstwa Edukacji Narodowej z pytaniem, czy planowana jest zmiana obowiązującego rozporządzenia. W piśmie czytamy:

Szanowna Pani Dyrektor,

Rzecznik Praw Obywatelskich prowadzi postępowanie wyjaśniające w sprawie wniosku dotyczącego wykluczenia osób z niepełnosprawnością z samorządności uczniowskiej. W rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 26 lipca 2008 r. w sprawie typów szkół i placówek, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego (Dz.U. z 2023 poz. 2386 t.j. dalej: „rozporządzenie”), wydanym na podstawie delegacji ustawowej wskazanej w art. 85 ust. 8 ustawy z 14 grudnia 2026 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2026 r. poz. 820 t.j., dalej: „UPO”) określono typy szkół i placówek publicznych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego i ministrów, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego.

Zgodnie z § 1 rozporządzenia, do takich placówek wliczają się m.in.: szkoły specjalne dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze i specjalne ośrodki wychowawcze dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym oraz ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze.

Samorząd uczniowski nie wszędzie obowiązkowy

Problem dotyczy rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 26 lipca 2008 r. w sprawie typów szkół i placówek, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego. Akt ten został wydany na podstawie przepisów Prawa oświatowego i określa, w jakich publicznych szkołach oraz placówkach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego i ministrów samorząd uczniowski nie jest tworzony.

Wśród takich miejsc wymieniono m.in. szkoły specjalne dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze, specjalne ośrodki wychowawcze oraz ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze.

Wniosek do RPO: to może prowadzić do wykluczenia

Do Rzecznika Praw Obywatelskich trafił wniosek, w którym wskazano, że obecne przepisy mogą naruszać prawa osób z niepełnosprawnościami. Zdaniem wnioskodawcy brak samorządu uczniowskiego w wymienionych placówkach oznacza wykluczenie uczniów z możliwości reprezentowania swoich interesów oraz współdecydowania o sprawach, które ich dotyczą. RPO podjął w tej sprawie postępowanie wyjaśniające. Biuro Rzecznika zwraca uwagę, że samorządność uczniowska jest ważnym elementem uczestnictwa uczniów w życiu szkoły i placówki.

Temat wrócił podczas konsultacji zmian w Prawie oświatowym

Kwestia udziału uczniów z niepełnosprawnościami w samorządności pojawiła się również podczas konsultacji publicznych i opiniowania projektu nowelizacji Prawa oświatowego, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw oznaczonego jako UD222. Projekt przewidywał m.in. zmianę art. 85 ust. 8 Prawa oświatowego, czyli przepisu stanowiącego podstawę do wydania rozporządzenia określającego placówki, w których nie tworzy się samorządu uczniowskiego.

Czy uczniowie z niepełnosprawnością są pozbawieni praw? RPO pyta MEN o samorządy uczniowskie. MEN wskazywało na rozporządzenie

W odpowiedzi na uwagi zgłoszone podczas konsultacji wyjaśniono, że kwestia wyłączenia konkretnych typów szkół i placówek z obowiązku tworzenia samorządu uczniowskiego nie należy do materii ustawowej. Według przedstawionego stanowiska sprawę tę reguluje rozporządzenie. Podkreślono również, że zmiana art. 85 ust. 8 Prawa oświatowego miała mieć charakter językowo-stylistyczny. Jednocześnie wskazano, że Ministerstwo Edukacji Narodowej miało rozważyć nowelizację rozporządzenia.

RPO pyta MEN o plany zmian

W piśmie skierowanym do Aliny Sarneckiej, Dyrektor Departamentu Edukacji Włączającej z Ministerstwa Edukacji Narodowej, zastępca dyrektora Zespołu BRPO do spraw Równego Traktowania, poprosiła o wyjaśnienie, czy resort edukacji planuje nowelizację rozporządzenia. Biuro RPO zwróciło się także o przedstawienie stanowiska w sprawie postulowanej zmiany katalogu szkół i placówek, w których samorząd uczniowski nie jest tworzony. Szczególne znaczenie ma tu kontekst zobowiązań wynikających z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych.

Edukacja włączająca i prawo do uczestnictwa

RPO przypomina, że pełni funkcję niezależnego mechanizmu do spraw popierania, ochrony i monitorowania wdrażania Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. Zgodnie z jej art. 24 władze publiczne powinny zapewnić osobom z niepełnosprawnościami dostęp do włączającego systemu kształcenia. W piśmie podkreślono, że edukacja włączająca oznacza nie tylko dostęp do nauki, ale również pełne uczestnictwo uczniów w życiu placówki. Dotyczy to zwłaszcza osób, które są wykluczone albo zagrożone wykluczeniem.