Unia ukróci popularny proceder. Czy to koniec transakcji gotówkowych w UE?

Gotówka nie zostanie wycofana z obiegu, ale możliwość posługiwania się nią przy wysokich transakcjach zostanie ograniczona. Podstawą zmian jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2024/1624 z 31 maja 2024 roku w sprawie przeciwdziałania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Jest ono określane jako AMLR i stanowi część nowego unijnego pakietu AML.

Rozporządzenie zacznie być stosowane zasadniczo od 10 lipca 2027 roku. Ponieważ jest to rozporządzenie unijne, a nie dyrektywa, jego zasadnicze normy będą stosowane bezpośrednio w państwach członkowskich. Nie oznacza to jednak, że ustawodawcy krajowi nie będą mieli żadnych obowiązków. Państwa muszą między innymi ustanowić odpowiednie zasady egzekwowania limitu i sankcje za jego naruszanie.

Największe znaczenie dla klientów ma art. 80 AMLR. Stanowi on, że osoby handlujące towarami lub świadczące usługi będą mogły przyjmować albo dokonywać płatności gotówkowych wyłącznie do wysokości 10 000 euro. W państwach, które nie przyjęły wspólnej waluty, stosowana będzie równowartość tej kwoty w walucie krajowej lub obcej.

Limit 10 000 euro nie tylko dla przedsiębiorców

Nowe ograniczenie jest szersze od obowiązującego obecnie w Polsce limitu rozliczeń między przedsiębiorcami. Unijna regulacja odnosi się do osób handlujących towarami lub świadczących usługi, a więc obejmie również sytuacje, w których sprzedawcą będzie przedsiębiorca, a kupującym konsument.

W praktyce klient nie będzie mógł w całości opłacić gotówką bardzo drogiego samochodu kupowanego w salonie, kosztownej biżuterii, dzieła sztuki albo innego towaru oferowanego w ramach działalności zawodowej, jeżeli cena przekroczy unijny próg. Sprzedawca również nie będzie mógł przyjąć takiej zapłaty.

Regulacja obejmuje nie tylko pojedynczą operację. Artykuł 80 ust. 1 nakazuje brać pod uwagę również kilka płatności, które wyglądają na powiązane. Rozłożenie należności na kilka gotówkowych rat, zaliczek lub transz nie pozwoli więc ominąć limitu, jeżeli wszystkie wpłaty wynikają z jednego kontraktu albo są elementami tej samej transakcji.

Przykładowo, jeżeli cena towaru wyniesie 14 000 euro, strony nie będą mogły legalnie podzielić zapłaty na dwie gotówkowe wpłaty po 7000 euro. Dla oceny zgodności z przepisami istotna będzie łączna wartość powiązanych operacji.

Prywatna sprzedaż z ważnym wyjątkiem

Unijny limit nie obejmie wszystkich transakcji pomiędzy osobami fizycznymi. Artykuł 80 ust. 4 lit. a AMLR wyłącza płatności między osobami fizycznymi, jeżeli nie działają one w ramach działalności zawodowej.

Oznacza to, że prywatna sprzedaż używanego samochodu, sprzętu, wyposażenia mieszkania albo innego składnika majątku nie zostanie automatycznie objęta limitem 10 000 euro. Wyjątek przestanie jednak działać, jeżeli jedna ze stron będzie występowała jako profesjonalny sprzedawca lub usługodawca.

Od zasady przewidziano także wyłączenie dotyczące płatności i wpłat dokonywanych w placówkach instytucji kredytowych, emitentów pieniądza elektronicznego oraz dostawców usług płatniczych. Nie oznacza to pełnej anonimowości takich operacji. Płatności lub wpłaty przekraczające limit mają być zgłaszane właściwej jednostce analityki finansowej w terminach przez nią określonych.

Państwa będą mogły przyjąć surowsze zasady

Kwota 10 000 euro jest maksymalnym unijnym limitem, a nie obowiązkowym progiem minimalnym. Na podstawie art. 80 ust. 2 AMLR państwa członkowskie mogą przyjmować niższe limity po przeprowadzeniu konsultacji z Europejskim Bankiem Centralnym. O wprowadzeniu takiego rozwiązania trzeba poinformować Komisję Europejską.

Jeżeli w państwie już obowiązuje niższy próg, może on zostać utrzymany. Unijna harmonizacja nie wymusza zatem podwyższenia krajowych ograniczeń do 10 000 euro.

Państwa mają również zapewnić odpowiednie środki reagowania na naruszenia. Artykuł 80 ust. 5 wymaga stosowania środków, w tym kar, wobec osób fizycznych i prawnych działających zawodowo, które są podejrzewane o złamanie limitu. Konkretne mechanizmy egzekwowania odpowiedzialności będą zależały również od regulacji krajowych.

Polski limit płatności między przedsiębiorcami

W Polsce już obowiązuje limit wynikający z art. 19 ustawy z 6 marca 2018 roku – Prawo przedsiębiorców. Płatność związana z działalnością gospodarczą musi zostać zrealizowana za pośrednictwem rachunku płatniczego przedsiębiorcy, jeżeli stroną transakcji jest inny przedsiębiorca, a jej jednorazowa wartość przekracza 15 000 zł.

Limit odnosi się do całej wartości transakcji, niezależnie od liczby wynikających z niej płatności. Nie można więc podzielić umowy wartej 20 000 zł na cztery gotówkowe raty po 5000 zł i uznać, że każda z nich mieści się w ustawowym progu.

W przypadku transakcji rozliczanych w walucie obcej wartość przelicza się na złote według średniego kursu ogłoszonego przez Narodowy Bank Polski z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień dokonania transakcji.

Polski limit dotyczy obecnie relacji przedsiębiorca–przedsiębiorca. Unijne rozporządzenie obejmie natomiast także profesjonalnego sprzedawcę przyjmującego płatność od konsumenta. Z punktu widzenia polskiego rynku będzie to jedna z najważniejszych zmian.

Podatkowe skutki zapłaty z pominięciem rachunku

Naruszenie art. 19 Prawa przedsiębiorców może wywołać konsekwencje podatkowe. W przypadku podatników PIT zasady wynikają z art. 22p ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Podatnicy CIT podlegają odpowiednio art. 15d ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych.

Jeżeli przedsiębiorca ureguluje należność gotówką, mimo że powinien skorzystać z rachunku płatniczego, nie może zaliczyć odpowiedniej kwoty do kosztów uzyskania przychodów. Jeżeli wydatek został wcześniej ujęty w kosztach, konieczne może być ich zmniejszenie albo zwiększenie przychodów.

Nie chodzi wyłącznie o nadwyżkę ponad 15 000 zł. Obowiązek użycia rachunku jest oceniany w odniesieniu do całej transakcji przekraczającej próg. To odróżnia limit wartości transakcji od limitu pojedynczej raty.

Kontrola klienta już od 3000 euro

Nowy pakiet nie ogranicza się do zakazu przyjmowania bardzo wysokich płatności. Artykuł 19 ust. 4 AMLR nakłada na podmioty obowiązane wymóg zastosowania co najmniej podstawowych środków identyfikacji klienta przy okazjonalnej transakcji gotówkowej o wartości co najmniej 3000 euro.

Nie oznacza to, że każdy sklep przy płatności odpowiadającej 3000 euro będzie musiał żądać dowodu osobistego. Obowiązek dotyczy podmiotów objętych regulacją AML. Są to między innymi instytucje kredytowe i finansowe, pośrednicy nieruchomości, kasyna, określone zawody prawnicze i księgowe oraz podmioty działające w sektorach uznanych za szczególnie narażone na pranie pieniędzy.

Przy transakcjach od 3000 euro wymagane będzie co najmniej ustalenie i zweryfikowanie tożsamości klienta. W zależności od rodzaju relacji, poziomu ryzyka i struktury transakcji konieczne może być również zidentyfikowanie beneficjenta rzeczywistego, ustalenie celu operacji oraz ocena źródła środków.

Weryfikacja może być wymagana niezależnie od kwoty, jeżeli pojawi się podejrzenie prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu, wątpliwość co do prawdziwości danych albo podejrzenie, że kilka pozornie oddzielnych operacji stanowi jedną transakcję.

Proceder, który Unia chce ograniczyć

Popularnym procederem, który ma zostać ograniczony, jest pranie pieniędzy, czyli wprowadzanie do legalnego obrotu środków pochodzących z przestępstw. Gotówka może być wykorzystywana do tego celu ze względu na ograniczoną możliwość odtworzenia drogi, którą przebyły banknoty, oraz trudność w ustaleniu rzeczywistych stron operacji.

Sama wysoka płatność gotówkowa nie oznacza jednak, że pieniądze pochodzą z przestępstwa. Unijne przepisy opierają się na ograniczeniu ryzyka. Ustawodawca uznał, że wysokie operacje dokonywane poza systemem bankowym są bardziej podatne na nadużycia i wymagają jednolitego podejścia we wszystkich państwach członkowskich.

Pakiet AML rozszerza katalog podmiotów obowiązanych między innymi na większość sektora kryptoaktywów, sprzedawców dóbr luksusowych, a także określone podmioty działające w zawodowym futbolu. Nadzór ma wspierać Urząd ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy i Finansowaniu Terroryzmu, czyli AMLA, ustanowiony rozporządzeniem 2024/1620.

Kryptowaluty również pod większą kontrolą

Dostawcy usług w zakresie kryptoaktywów będą musieli stosować pełne środki należytej staranności przy okazjonalnych transakcjach o wartości co najmniej 1000 euro. Przy operacjach poniżej tej wartości nadal wymagane będzie co najmniej ustalenie i zweryfikowanie tożsamości klienta.

Regulacja zakazuje również anonimowych rachunków kryptoaktywów oraz rachunków pozwalających na anonimizowanie lub istotne zaciemnianie operacji. Zakaz nie obejmuje samego posiadania portfela zarządzanego samodzielnie przez użytkownika, jeżeli dostawca sprzętu lub oprogramowania nie ma dostępu do środków ani kontroli nad portfelem.

Dodatkowe znaczenie ma rozporządzenie UE 2023/1113 dotyczące informacji towarzyszących transferom środków pieniężnych i określonych kryptoaktywów. Jego celem jest zwiększenie identyfikowalności transferów oraz umożliwienie ustalenia ich nadawców i odbiorców.

Cyfrowe euro nie jest częścią zakazu gotówki

Równolegle Europejski Bank Centralny prowadzi przygotowania do pilotażu cyfrowego euro. Są to jednak dwa odrębne projekty. Limit gotówkowy wynika z regulacji AML, natomiast cyfrowe euro ma być nową formą pieniądza banku centralnego służącą do płatności detalicznych.

EBC poinformował 14 lipca 2026 roku o wyborze 36 dostawców usług płatniczych do udziału w pilotażu. Zgłosiło się ponad 50 podmiotów. Testy mają rozpocząć się w drugiej połowie 2027 roku i potrwać 12 miesięcy. Wezmą w nich udział EBC, 19 banków centralnych Eurosystemu, wybrane firmy obsługujące płatności, pracownicy instytucji oraz sprzedawcy.

Sprawdzana będzie wersja beta cyfrowego euro, która nie będzie jeszcze prawnym środkiem płatniczym. Testy obejmą płatności między osobami, zakupy w punktach sprzedaży, transakcje internetowe oraz operacje wykonywane online i offline.

Unia równolegle wzmacnia pozycję gotówki

Prace nad cyfrowym euro nie przesądzają o jego emisji. Najpierw Parlament Europejski i Rada UE muszą przyjąć ramy prawne. Ostateczna decyzja o wprowadzeniu cyfrowego euro będzie należała do Europejskiego Banku Centralnego. EBC chce osiągnąć gotowość do ewentualnej emisji w 2029 roku, ale nie jest to bezwarunkowa data wprowadzenia waluty.

Równocześnie prowadzone są prace nad rozporządzeniem dotyczącym statusu eurogotówki jako prawnego środka płatniczego. Kierunek regulacji zakłada utrzymanie powszechnego dostępu do banknotów i monet oraz ich generalnej akceptacji, z określonymi wyjątkami.

Ograniczenie wysokich płatności gotówkowych nie oznacza więc likwidacji banknotów. Gotówka ma pozostać środkiem płatniczym przy codziennych zakupach i prywatnych rozliczeniach, ale jej wykorzystanie w wysokich transakcjach zawodowych zostanie ograniczone.

Q&A – najważniejsze pytania i odpowiedzi

Pytanie: Czy Unia Europejska całkowicie zakaże używania gotówki?

Odpowiedź: Nie. Przepisy wprowadzają limit dotyczący wysokich płatności za towary i usługi dokonywanych w ramach działalności zawodowej. Gotówka pozostanie dostępna przy codziennych zakupach i w wielu prywatnych rozliczeniach.

Pytanie: Jaki będzie unijny limit płatności gotówkowej?

Odpowiedź: Maksymalny próg wyniesie 10 000 euro lub równowartość tej kwoty w innej walucie. Państwa członkowskie będą mogły utrzymać albo wprowadzić niższy limit.

Pytanie: Od kiedy nowe zasady będą stosowane?

Odpowiedź: Zasadnicze przepisy rozporządzenia 2024/1624 zaczną być stosowane 10 lipca 2027 roku.

Pytanie: Czy limit obejmie zakup samochodu w salonie?

Odpowiedź: Tak, jeżeli wartość gotówkowej płatności przekroczy dozwolony próg. Sprzedawca działający zawodowo nie będzie mógł przyjąć tak wysokiej zapłaty w banknotach.

Pytanie: Czy prywatna sprzedaż samochodu będzie objęta limitem?

Odpowiedź: Nie, jeżeli transakcja odbywa się między osobami fizycznymi, które nie działają zawodowo. Taki wyjątek wynika bezpośrednio z art. 80 ust. 4 lit. a AMLR.

Pytanie: Czy można podzielić płatność na kilka gotówkowych rat?

Odpowiedź: Nie pozwoli to ominąć przepisów, jeżeli raty będą wyglądały na powiązane i będą wynikały z jednej transakcji. W takim przypadku ich wartości zostaną zsumowane.

Pytanie: Czy przy płatności od 3000 euro trzeba będzie pokazać dowód?

Odpowiedź: Obowiązek identyfikacji dotyczy okazjonalnych transakcji gotówkowych obsługiwanych przez podmioty objęte regulacją AML. Nie oznacza powszechnego kontrolowania dokumentów przez każdego sprzedawcę.

Pytanie: Jaki limit obowiązuje obecnie polskich przedsiębiorców?

Odpowiedź: Gdy obiema stronami są przedsiębiorcy, transakcja przekraczająca 15 000 zł musi zostać rozliczona za pośrednictwem rachunku płatniczego. Podstawą jest art. 19 Prawa przedsiębiorców.

Pytanie: Czy cyfrowe euro zastąpi banknoty?

Odpowiedź: Nie. Projekt zakłada współistnienie cyfrowego euro z gotówką i prywatnymi metodami płatności. EBC nie podjął jeszcze decyzji o emisji cyfrowej waluty.

Pytanie: Czy pilotaż cyfrowego euro już trwa?

Odpowiedź: Trwają przygotowania techniczne. Właściwy 12-miesięczny pilotaż z udziałem 36 dostawców usług płatniczych ma rozpocząć się w drugiej połowie 2027 roku.

Pytanie: Jaki proceder Unia chce ograniczyć?

Odpowiedź: Chodzi przede wszystkim o pranie pieniędzy oraz finansowanie terroryzmu. Limit gotówkowy ma utrudnić anonimowe wprowadzanie do legalnego obrotu wysokich kwot pochodzących z przestępstw.