Ustawa dla starzejącego się polskiego społeczeństwa. Polska przygotowuje się na 2060 r. i szybki wzrost populacji seniorów

Ustawa dla starzejącego się polskiego społeczeństwa. Dlaczego jest potrzebna? Demografia nie pozostawia złudzeń

Osoby starsze stanowią znaczną grupę odbiorców opieki długoterminowej. W 2024 r. liczba osób w wieku 60+ wyniosła blisko 10 milionów, co odpowiadało 26,6% populacji. Aż 62% seniorów wskazywało na długotrwałe problemy zdrowotne lub choroby przewlekłe, z opieki długoterminowej w systemie zdrowia korzystało ponad 107 tys. starszych pacjentów, a w domach pomocy społecznej ponad 49 tys. miejsc przeznaczono dla osób starszych.

Ustawa dla starzejącego się polskiego społeczeństwa. Co w 2027, 2028, 2029 i kolejnych latach da koordynacja opieki długoterminowej i Bon Senioralny? Diagnoza Banku Światowego: system rozproszony i silosowy

W raporcie „Przegląd strategiczny opieki długoterminowej w Polsce", opracowanym przez Bank Światowy w ramach kamienia milowego A69G KPO, zidentyfikowano kluczowe wyzwania, do których odnosi się ustawa:

• zarządzanie – brak efektywnej koordynacji międzysektorowej między systemami ochrony zdrowia i pomocy społecznej, brak jednolitej definicji opieki długoterminowej oraz brak kompleksowego systemu informacji o usługach;
• jakość – niewystarczająca kontrola jakości usług z powodu niskiej dostępności mierników i braku wspólnej definicji jakości.

Skala problemu jest znacząca: opieka formalna obejmuje zaledwie 20% potrzebujących, podczas gdy 80% opieki realizują nieformalnie rodziny. W Polsce na 100 osób starszych przypada jedynie 0,5 pracownika opieki długoterminowej (średnia UE – 3,8), a wydatki publiczne na ten cel wynoszą 0,8% PKB wobec ok. 1,5% PKB w krajach OECD (2,6% we Francji, 2,5% w Niemczech). Luka opiekuńcza – odsetek seniorów z niezaspokojonymi potrzebami – sięga już 52,6%, a w blisko 11% gmin nie są zapewniane publiczne usługi opiekuńcze.

Ta ustawa jest dla nas wszystkich. Nie tylko dla osób starszych tu i teraz, lecz także dla ich dzieci, wnuków i prawnuków. To krok milowy w polityce senioralnej, ale to dopiero początek. Po raz pierwszy podejmujemy się koordynacji rozproszonej opieki długoterminowej. Po raz pierwszy przekazujemy pierwszy miliard złotych na stworzenie usług wsparcia tam, gdzie seniorzy często nie mieli możliwości i szansy, aby o takie wsparcie wystąpić. Wprowadzamy tę ustawę jako początek kolejnych rozwiązań dla osób starszych. To jest prawdziwa polityka senioralna – mówi Marzena Okła-Drewnowicz, Sekretarz Stanu w KPRM, Pełnomocnik Rządu do spraw Polityki Senioralnej.

Zobacz także

Zmiany w MOPS 2027: nowelizacja ustawy o pomocy społecznej podpisana, ale skierowana do Trybunału Konstytucyjnego w ramach kontroli a posteriori. Co to oznacza dla seniorów i OzN?

Kluczowe definicje: opieka długoterminowa, opiekun nieformalny, osoba starsza

Fundamentem regulacji jest wprowadzenie trzech definicji, których brak prowadził dotąd do niejednolitości interpretacyjnej:

1. opieka długoterminowa – ujęcie kompleksowe, obejmujące świadczenia zdrowotne oraz usługi i świadczenia społeczne dostosowane do indywidualnych potrzeb osoby wymagającej wsparcia; opieka ma charakter stały i ciągły, a jej celem jest utrzymanie lub poprawa sprawności i samodzielności przy poszanowaniu godności osoby;
2. opieka nieformalna – ustawowe uznanie roli pomocy świadczonej przez osoby bliskie, dotychczas pozostającej poza regulacjami prawnymi;
3. opiekun nieformalny – osoba systematycznie i bez wynagrodzenia sprawująca opiekę nad osobą wymagającą wsparcia, przy czym zaangażowanie musi mieć charakter stały lub powtarzający się.

Od kiedy jest się seniorem?

Definicje „osoby starszej" (60+) i „polityki senioralnej" przejęto w niezmienionym brzmieniu z ustawy o osobach starszych. Granica 60 lat wynika z utrwalonej praktyki systemu Narodów Zjednoczonych i Światowej Organizacji Zdrowia, co zapewnia zgodność ze standardami międzynarodowymi i porównywalność danych.

Czym jest opieka długoterminowa?

Co istotne, opieka długoterminowa nie stanowi katalogu nowych świadczeń – obejmuje istniejące usługi z zakresu opieki zdrowotnej, pomocy społecznej i zabezpieczenia społecznego (m.in. usługi opiekuńcze i sąsiedzkie, usługi w domach pomocy społecznej, mieszkaniach wspomaganych, dodatek i zasiłek pielęgnacyjny, świadczenie wspierające i uzupełniające). Organ do spraw polityki senioralnej do 31 sierpnia 2026 r. sporządzi i ogłosi w BIP wykaz usług i świadczeń opieki długoterminowej.

Organ do spraw polityki senioralnej – nowy status i szersze zadania

Dotychczasowa ustawa o osobach starszych wskazywała jedynie podmiot odpowiedzialny za coroczną informację o sytuacji seniorów, bez całościowego zdefiniowania jego statusu. Aktualnie ustawa określa, że organem do spraw polityki senioralnej jest minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego albo Pełnomocnik Rządu do spraw Polityki Senioralnej. Organ otrzymuje znacznie szerszy zakres zadań – analitycznych, koordynacyjnych i sprawozdawczych – w tym monitorowanie opieki długoterminowej, przygotowywanie sprawozdań o sytuacji osób starszych oraz wykonywanie Programu Bonu Senioralnego i nadzór nad jego realizacją przez gminy.

Powiat jako centrum koordynacji. Koordynator do spraw opieki długoterminowej

Koordynacja zadań związanych z opieką długoterminową stanie się zadaniem własnym powiatu. Koordynatorem z mocy prawa będzie kierownik powiatowego centrum pomocy rodzinie, a w mieście na prawach powiatu – kierownik miejskiego ośrodka pomocy społecznej albo dyrektor centrum usług społecznych. Takie umocowanie eliminuje konieczność tworzenia nowych struktur i wykorzystuje istniejące zasoby kadrowe oraz wiedzę o lokalnych potrzebach.

Do zadań koordynatora znależeć będzie m.in. korzystanie z danych przekazywanych przez podmioty realizujące wsparcie, NFZ i wojewodów, analizowanie potrzeb i barier w dostępności usług, współpraca z podmiotami leczniczymi, instytucjami pomocy społecznej i organizacjami pozarządowymi oraz doradztwo dla osób wymagających wsparcia i ich opiekunów. Koordynator będzie też publikował na stronie internetowej jednostki informacje o usługach, zasadach kwalifikacji i czasie oczekiwania oraz sporządzał coroczne sprawozdania. Na dofinansowanie zadania przewidziano dotacje celowe z budżetu państwa. Na poziomie regionalnym wojewoda będzie organizował – nie rzadziej niż raz na pół roku – spotkania koordynatorów z terenu województwa, służące wymianie informacji, dobrych praktyk i ujednolicaniu działań.

Jednostki samorządu terytorialnego zostały zobowiązane do prowadzenia działań informacyjnych i edukacyjnych dotyczących opieki długoterminowej, a fakultatywnie będą mogły organizować szkolenia, grupy wsparcia, konsultacje psychologiczne czy czasowe zastępstwo w opiece – wybierając formy adekwatne do lokalnych potrzeb i możliwości.

Współpraca ochrony zdrowia i pomocy społecznej oraz wymiana informacji

Ustawa wprowadza jednolity mechanizm współpracy między podmiotami leczniczymi a jednostkami pomocy społecznej. Współpraca obejmie przekazywanie informacji o osobach, które prawdopodobnie mogą wymagać opieki długoterminowej – zwłaszcza przy opuszczaniu szpitala lub pogorszeniu stanu zdrowia. Podmiot otrzymujący zgłoszenie będzie zobowiązany podjąć czynności zmierzające do ustalenia zakresu wsparcia oraz w terminie 7 dni poinformować o sposobie wykorzystania danych. Podmiot leczniczy przekaże jedynie sygnał o prawdopodobnej potrzebie wsparcia – weryfikacja prawa do świadczeń pozostanie przy właściwych organach.

Kto dostanie bon senioralny?

Ustawa wprowadza Program Bonu Senioralnego, realizowany przez gminy jako zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej. Bon senioralny to świadczenie niepieniężne dla osób, które ukończyły 65 lat i mają niezaspokojone potrzeby w zakresie podstawowych czynności życia codziennego. Funkcjonuje poza systemem pomocy społecznej – senior korzystający z bonu nie będzie beneficjentem pomocy społecznej. Usługi wsparcia obejmą w szczególności:

• pomoc w codziennych czynnościach (ubieranie się, przygotowywanie posiłków, poruszanie się, utrzymywanie porządku),
• wsparcie w korzystaniu ze świadczeń zdrowotnych,
• opiekę higieniczno-pielęgnacyjną,
• zapewnienie kontaktów z otoczeniem, w tym aktywizację intelektualną lub ruchową.

Jak załatwić bon senioralny?

Bon senioralny można łatwo załatwić. Warunki przyznania to średni miesięczny dochód seniora z ostatnich trzech miesięcy nie będzie mógł przekraczać 3410 zł (kryterium waloryzowane corocznie i ogłaszane przez organ do spraw polityki senioralnej do końca lutego), a senior musi zamieszkiwać lub przebywać na terytorium RP w okresie korzystania z bonu.

Kolejność realizacji Bonu Senioralnego: najpierw gminy, w których nie realizowano publicznych usług opiekuńczych dla seniorów, następnie gminy, gdzie usługi te świadczone są dla nie więcej niż 10 osób, a w dalszej kolejności gminy o najwyższej prognozowanej dynamice wzrostu liczby i odsetka seniorów. Program – określony w rozporządzeniu Rady Ministrów – będzie realizowany w cyklach trzyletnich, z ewaluacją po każdych dwóch latach, i finansowany z budżetu państwa w formie dotacji celowej. Nadzór sprawować będzie organ do spraw polityki senioralnej, a kontrolę realizacji przez gminy – wojewoda.

Ustawa dla starzejącego się polskiego społeczeństwa oraz zmiany w innych ustawach

Ustawa nowelizuje szereg aktów prawnych. W ustawie o pomocy społecznej gminy będą przekazywać projekty strategii rozwiązywania problemów społecznych do opinii koordynatora, a jednostki pomocy społecznej będą wymieniać z nim informacje – w tym o wolnych miejscach w DPS i ośrodkach wsparcia, nie rzadziej niż raz w miesiącu lub na wniosek. W ustawie o świadczeniach opieki zdrowotnej dodany artykuł zobowiąże NFZ do przekazywania koordynatorom danych o świadczeniodawcach opieki długoterminowej, psychiatrycznej oraz hospicyjnej i paliatywnej. Zmiany w ustawie o zawodach pielęgniarki i położnej oraz o Funduszu Solidarnościowym mają charakter doprecyzowujący i porządkujący. W pięciu kolejnych ustawach odesłania do uchylanej ustawy o osobach starszych zastąpiono odesłaniami do nowej regulacji.

Ustawa dla starzejącego się polskiego społeczeństwa. Co w 2027, 2028, 2029 i kolejnych latach da koordynacja opieki długoterminowej i Bon Senioralny? Przepisy przejściowe, finansowanie i wejście w życie

Koordynatorzy będą mieli czas na przygotowanie się do pełnienia funkcji do 31 grudnia 2026 r., a od 2027 r. rozpoczną realizację zadań w pełnym zakresie. Pierwsze sprawozdania z monitorowania opieki długoterminowej zostaną sporządzone za rok 2027. W terminie do 36 miesięcy od wejścia w życie ustawy, pewnie będzie to 2028 r., organ do spraw polityki senioralnej, we współpracy z ministrami zdrowia i zabezpieczenia społecznego, dokona przeglądu jej funkcjonowania, uwzględniając założenia systemu zapewniania jakości usług.

Maksymalny limit wydatków budżetu państwa na lata 2026–2035 ustalono na 4 698,60 mln zł, z mechanizmem korygującym w razie zagrożenia przekroczeniem limitu (art. 48). Ustawa uchyla ustawę z 11 września 2015 r. o osobach starszych i wejdzie w życie po upływie 14 dni od ogłoszenia, z odroczonym terminem dla przepisu o przekazywaniu danych przez NFZ. Ustawa jest zgodna z prawem UE, nie wymaga notyfikacji, nie wpłynie na działalność przedsiębiorców, a w toku prac nie odnotowano zgłoszeń lobbingowych.

Podsumowując, ustawa o koordynacji opieki długoterminowej i osobach starszych tworzy pierwsze w polskim porządku prawnym spójne ramy dla systemu opieki długoterminowej, dotąd rozproszonego między ochroną zdrowia a pomocą społeczną. Wprowadza wspólne definicje opieki długoterminowej, opieki nieformalnej i opiekuna nieformalnego, ustanawia koordynatorów na poziomie powiatów, mechanizmy wymiany informacji między sektorami oraz trzypoziomowy system monitorowania. Wzmacnia organ do spraw polityki senioralnej i wprowadza bon senioralny – nowe, powszechne świadczenie dla osób 65+ z dochodem do 3410 zł miesięcznie, wspierające seniorów w codziennym funkcjonowaniu w miejscu zamieszkania. Regulacja wpisuje się w zalecenie Rady UE z 8 grudnia 2022 r. w sprawie dostępu do przystępnej cenowo i dobrej jakościowo opieki długoterminowej, stanowiąc fundament dla dalszych etapów reformy w obliczu prognozowanego wzrostu populacji seniorów do niemal 40% społeczeństwa w 2060 r.