Zmiany w MOPS 2027: nowelizacja ustawy o pomocy społecznej podpisana, ale skierowana do Trybunału Konstytucyjnego w ramach kontroli a posteriori. Co to oznacza dla seniorów i OzN?

Co to jest pomoc społeczna?

Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Pomoc społeczna jest uregulowana głównie w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2026 r. poz. 639). Główną formą pomocy z MOPS są zasiłki i pomoc rzeczowa. Przykładowo przysługuje zasiłek celowy, służąc zaspokojeniu (co do zasady: subsydiarnemu) pomocniczemu) częściowemu) potrzeb, jest ustalany w nawiązaniu (w proporcji) do rzeczywistych kosztów ich zaspokojenia (np. zakupu brakujących rzeczy, energii, żywności/posiłków), a nie do wysokości innych świadczeń pomocowych, zwłaszcza służących innym celom.

Zmiany w MOPS 2027: dlaczego nowe przepisy są potrzebne?

Usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania należą do nielicznych form pomocy, dla których dotychczas nie opracowano standardu – obowiązujące przepisy określają jedynie ogólne ramy, brakuje natomiast szczegółowych regulacji dotyczących sposobu świadczenia oraz monitorowania i oceny jakości usług. Nowe regulacje wiążą się także z realizacją kamienia milowego A70G reformy A4.6 Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności, zakładającego przyjęcie aktów prawnych dotyczących standardów opieki długoterminowej w pomocy społecznej. W „Przeglądzie strategicznym systemu opieki długoterminowej w Polsce", przygotowanym przez Bank Światowy w ramach kamienia milowego A69G KPO, zwrócono uwagę, że wobec przemian demograficznych ogromnym wyzwaniem pozostaje zapewnienie dostępu do przystępnych cenowo usług opieki długoterminowej dobrej jakości, a brak odpowiednich standardów uniemożliwia realizację opieki w sposób bezpieczny, skuteczny i celowy.

Kontrola następcza w Trybunale Konstytucyjnym – na czym polega?

Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r. przypisuje Trybunałowi Konstytucyjnemu cztery obszary kompetencji, co istotne poniższy katalog jest zamknięty – ustawodawca nie ma możliwości poszerzania kompetencji Trybunału w drodze zwykłych ustaw.:

• kontrolę norm – zarówno abstrakcyjną, jak i konkretną, następczą (a posteriori) i prewencyjną (a priori) – wynikającą z art. 188 pkt 1–3, art. 122 ust. 3 i 4 oraz art. 133 ust. 2 Konstytucji; szczególnym trybem kontroli norm jest rozpoznawanie skarg konstytucyjnych (art. 79 i art. 188 pkt 5 Konstytucji);
• rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa (art. 189 Konstytucji);
• orzekanie o zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych (art. 188 pkt 4 Konstytucji);
• stwierdzanie przejściowej niemożności sprawowania urzędu przez Prezydenta RP (art. 131 ust. 1 Konstytucji).

Zmiany w MOPS 2027: nowelizacja ustawy o pomocy społecznej podpisana, ale skierowana do Trybunału Konstytucyjnego w ramach kontroli a posteriori. Co to oznacza?

Spośród czterech dziedzin właściwości TK to właśnie kontrola norm stanowi zadanie fundamentalne. Jej istotą jest badanie hierarchicznej (pionowej) zgodności aktów normatywnych niższego rzędu z aktami wyższego rzędu oraz usuwanie z systemu prawa tych przepisów, które okażą się niezgodne. Polski system daje wyraźne pierwszeństwo kontroli następczej (a posteriori) – obejmuje ona akty normatywne już ustanowione, obowiązujące lub pozostające w okresie vacatio legis. Kontrola prewencyjna (a priori) ma charakter wyjątkowy, a jedynym podmiotem uprawnionym do jej zainicjowania jest Prezydent RP. Nie mniej ważna jest kontrola następcza - na którą zdecydował się Prezydent RP przy podpisywaniu ustawy z dnia 11 czerwca 2026 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (dalej jako: ustawa). Ustawa została podpisana 17 lipca 2026 r., ale Prezydent skierował ją do Trybunału Konstytucyjnego właśnie w trybie kontroli następczej. Jak informowała jeszcze poprzednia Kancelaria Prezydenta RP, w 2024 r. (schemat jest jednak wciąż taki sam):

"Konstytucja przewiduje również możliwość wystąpienia przez Prezydenta do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie zgodności już podpisanej i ogłoszonej w Dzienniku Ustaw ustawy z Konstytucją, w trybie kontroli następczej. Wniosek taki Prezydent może złożyć w dowolnym czasie wobec każdej obowiązującej ustawy, a także umowy międzynarodowej lub rozporządzenia. Wniosek ten nie wpływa na obowiązywanie objętego nim aktu prawnego. Dopiero Trybunał Konstytucyjny może uchylić moc obowiązującą jego przepisów, o ile uzna ich niezgodność z Konstytucją. (...) Prezydent zatem może skierować do TK ustawy zarówno świeżo podpisane, jak i już obowiązujące.".

Może więc być tak, że Trybunał Konstytucyjny uzna, że niektóre przepisy, albo nawet cała ustawa o zmianach w pomocy społecznej są niezgodne z Konstytucją RP. Musimy jednak poczekać na prawną analizę i ostateczne postanowienie TK.

Prezydent RP o zmianach w pomocy społecznej

Prezydent uargumentował swoje stanowisko w zakresie omawianej ustawy. Wskazał, że:

Wobec ustawy wprowadzającej ogólnokrajowe standardy usług opiekuńczych świadczonych w miejscu zamieszkania Prezydent zdecydował o podpisaniu ustawy i skierowaniu do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli następczej. Argumentował, że zgadza się z kierunkiem zmian, jednak dostrzega poważne wątpliwości dotyczące ingerencji w konstytucyjnie gwarantowaną samodzielność jednostek samorządu terytorialnego.

– Państwo powinno wspierać osoby starsze, chore i z niepełnosprawnościami tak, aby mogły jak najdłużej pozostawać we własnym domu, blisko rodziny i w znanym sobie otoczeniu. Potrzeba ujednolicenia standardów opieki została zdiagnozowana właściwie. Ustawa wprowadza jasne standardy i mechanizmy kontroli jakości, ale nie tworzy kompleksowego systemu ich finansowania i realizacji. Odpowiedzialność zostaje w dużej mierze przeniesiona na samorządy oraz pracowników pomocy społecznej, którzy już dzisiaj mierzą się z przeciążeniem obowiązkami i niewystarczającymi wynagrodzeniami – zauważył Prezydent.

Szczególne zastrzeżenia budzi nakładanie na wspólnoty lokalne obowiązku Szczególne zastrzeżenia budzi nakładanie na wspólnoty lokalne obowiązku organizowania usług od wczesnych godzin porannych do późnego wieczora, przez siedem dni w tygodniu, również w weekendy i święta. Sama dostępność opieki jest potrzebna, nie można jednak wymagać jej zapewnienia bez uwzględnienia możliwości lokalnych ośrodków i odpowiedniego finansowania.

Zadaniem Karola Nawrockiego „nakładanie nowych, kosztownych obowiązków bez zapewnienia realnego źródła ich finansowania nie jest wyłącznie błędem technicznym; może stanowić ingerencję w istotę polskiej samorządności”. – Potrzebujemy ewolucji, a nie rewolucji. Nie wystarczy więc przyjąć szlachetnego celu. Trzeba jeszcze stworzyć warunki, aby cel ten został rzeczywiście osiągnięty – dodał.

Co zawiera nowelizacja ustawy o pomocy społecznej?

Nowelizacja ma charakter porządkujący i standaryzujący świadczenie usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania. Jej celem jest stworzenie jednolitych podstaw prawnych dla tych usług oraz wzmocnienie mechanizmów oceny ich jakości. Co ważne ustanowiono nowe wymogi wobec opiekunów. Ustawa po raz pierwszy wprowadza wymagania wobec osób wykonujących usługi opiekuńcze. Zgodnie z dodawanym art. 50 ust. 4a taka osoba musi:

• być pełnoletnia,
• nie być członkiem rodziny osoby, na rzecz której świadczy usługi,
• nie być oddzielnie zamieszkującym małżonkiem, wstępnym ani zstępnym tej osoby,
• złożyć podmiotowi świadczącemu usługi oświadczenie o zdolności psychofizycznej do ich wykonywania,
• ukończyć szkolenie z zakresu udzielania pierwszej pomocy.

Odrębne wymagania przewidziano dla osób wykonujących usługi sąsiedzkie – muszą one spełniać większość powyższych warunków, a dodatkowo zamieszkiwać w najbliższej okolicy osoby korzystającej z pomocy oraz zostać zaakceptowane zarówno przez tę osobę, jak i przez organizatora usług sąsiedzkich. Wymóg akceptacji nie dotyczy usług opiekuńczych świadczonych przez pracowników podmiotów profesjonalnych – tam weryfikacji dokonuje pracodawca przy zatrudnieniu, a akceptacja przy usługach sąsiedzkich wynika z charakteru relacji sąsiedzkich opartych na zaufaniu.

Zmiany w MOPS 2027: standard usług i obowiązki gminy – nowy art. 50b

Najistotniejszą merytorycznie zmianą jest dodanie art. 50b do ustawy o pomocy społecznej. Przepis ten przewiduje, że usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania będą świadczone zgodnie ze standardem określonym w rozporządzeniu ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego – ustawa zawiera stosowne upoważnienie do wydania aktu wykonawczego regulującego standard, sposób świadczenia oraz sposób monitorowania i oceny tych usług.

Na gminy nałożono obowiązek monitorowania i oceny świadczenia usług opiekuńczych

Na gminy nałożono obowiązek monitorowania i oceny świadczenia usług opiekuńczych. Monitorowanie polegać ma na zbieraniu i analizowaniu informacji o świadczonych usługach, natomiast ocena ma zapewnić odpowiednią jakość świadczeń – zwłaszcza pod kątem bezpieczeństwa, skuteczności i celowości. W przypadku wykrycia nieprawidłowości gmina będzie podejmować działania wobec podmiotu świadczącego usługi w celu ich wyeliminowania.

Zmiany w MOPS 2027: komu przysługują usługi opiekuńcze?

Nowelizacja porządkuje przepisy dotyczące osób uprawnionych. Pomoc w formie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych przysługuje osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób i jest jej pozbawiona. Może być ona przyznana także wtedy, gdy rodzina, a także wspólnie niezamieszkujący małżonek, wstępni ani zstępni nie są w stanie zapewnić potrzebnej pomocy.

Zmiany w MOPS 2027: co obejmują usługi opiekuńcze?

Usługi opiekuńcze obejmują pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, zaleconą przez lekarza pielęgnację w zakresie niewymagającym specjalistycznej wiedzy i kompetencji oraz – w miarę możliwości – zapewnienie kontaktów z otoczeniem. Specjalistyczne usługi opiekuńcze świadczą osoby ze specjalistycznym przygotowaniem zawodowym, dostosowując je do szczególnych potrzeb wynikających z rodzaju schorzenia lub niepełnosprawności. Usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania mogą być również przyznane w formie usług sąsiedzkich.

Zmiany w MOPS 2027: przepisy przejściowe i wejście w życie

Ustawa przewiduje okres przejściowy dotyczący szkolenia z pierwszej pomocy – osoby wykonujące usługi opiekuńcze przed dniem wejścia w życie nowych przepisów, które nie spełniają tego wymogu, będą mogły kontynuować pracę przez 3 miesiące od wejścia ustawy w życie, uzupełniając w tym czasie wymagane szkolenie. Na złożenie oświadczenia o zdolności psychofizycznej przewidziano natomiast termin miesięczny. Ustawa wejdzie w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.