Niezależność adwokatury miałaby zostać wpisana wprost do Konstytucji RP. Senacka Komisja Petycji 23 czerwca zajmie się propozycją zmiany ustawy zasadniczej, której celem jest zapewnienie trwałych gwarancji funkcjonowania samorządu adwokackiego. Autor petycji przekonuje, że ochrona praw obywatelskich wymaga, aby status adwokatury nie zależał wyłącznie od decyzji zwykłej większości parlamentarnej.
Przedmiotem prac Senackiej Komisji Petycji będzie propozycja uzupełnienia art. 17 Konstytucji RP o nowy ustęp dotyczący adwokatury. Obecnie przepis ten reguluje zasady tworzenia samorządów zawodowych reprezentujących osoby wykonujące zawody zaufania publicznego.
Autor petycji postuluje dodanie zapisu, zgodnie z którym:
„Adwokatura, zorganizowana na zasadach samorządu zawodowego, powołana jest do udzielania pomocy prawnej, współdziałania w ochronie praw i wolności obywatelskich oraz w kształtowaniu i stosowaniu prawa”.
Jak wynika z uzasadnienia petycji, celem zmiany jest stworzenie trwałej konstytucyjnej ochrony dla samorządu adwokackiego. W praktyce miałoby to utrudnić ewentualne działania prowadzące do ograniczenia jego niezależności, likwidacji lub podporządkowania administracji państwowej.
Petycja wpłynęła do Senatu w listopadzie 2025 r. Teraz trafi pod obrady komisji, która oceni zasadność dalszych prac legislacyjnych.
Obawy przed ograniczeniem samorządności zawodowej
Dyskusja dotycząca przyszłości samorządu adwokackiego nie jest nowa. W środowisku adwokackim od lat powracają obawy związane z możliwymi próbami ograniczenia samorządności lub połączenia zawodów adwokata i radcy prawnego.
Temat szczególnie wyraźnie wybrzmiał podczas ostatnich debat w środowisku adwokackim dotyczących dopuszczenia wykonywania zawodu adwokata w ramach stosunku pracy. Część przedstawicieli palestry argumentowała, że byłaby to ostatnia istotna różnica między zawodem adwokata a radcy prawnego.
Według krytyków takich zmian mogłoby to prowadzić do podważenia zasadności funkcjonowania dwóch odrębnych zawodów prawniczych i dwóch niezależnych samorządów zawodowych.
W środowisku prawniczym nadal pamiętana jest również sprawa wniosku do Trybunału Konstytucyjnego z 2022 r., złożonego przez grupę posłów Solidarnej Polski. Dotyczył on zbadania zgodności z Konstytucją przepisów przewidujących obowiązkową przynależność do samorządów adwokatów i radców prawnych. Ostatecznie postępowanie zostało umorzone, jednak sam fakt jego złożenia wywołał zdecydowaną reakcję obu korporacji zawodowych.
Przedstawiciele samorządów podkreślali wówczas, że osłabienie samorządności zawodowej mogłoby skutkować zwiększeniem wpływu państwa na wykonywanie zawodów prawniczych.
Co obecnie przewiduje Konstytucja RP
Artykuł 17 Konstytucji RP stanowi obecnie, że w drodze ustawy można tworzyć samorządy zawodowe reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego. Powierzono im sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego oraz dla jego ochrony.
Ustawa zasadnicza dopuszcza także tworzenie innych rodzajów samorządów. Jednocześnie zastrzega, że ich działalność nie może prowadzić do ograniczania wolności wykonywania zawodu ani swobody podejmowania działalności gospodarczej.
W obowiązującym brzmieniu Konstytucji nie ma jednak odrębnego przepisu odnoszącego się bezpośrednio do adwokatury. To właśnie ten brak autor petycji chce uzupełnić.
Europejskie wzorce ochrony niezależności prawników
Propozycja nie jest rozwiązaniem bez precedensu. Jak wskazuje Prawo.pl, podobne regulacje funkcjonują już w niektórych państwach europejskich.
Najczęściej przywoływanym przykładem jest Chorwacja. Artykuł 27 konstytucji tego państwa stanowi, że adwokatura jako samodzielna i niezależna służba zapewnia każdemu pomoc prawną zgodnie z ustawą.
Znaczenie niezależności zawodów prawniczych podkreślają również instytucje europejskie. Zarówno Rada Europy, jak i organizacje skupiające samorządy adwokackie wskazują, że niezależny adwokat jest jednym z fundamentów państwa prawa. Bez gwarancji swobodnego wykonywania zawodu utrudniona byłaby skuteczna ochrona obywateli przed nadużyciami władzy publicznej.
W ostatnich latach kwestia niezależności zawodów prawniczych była wielokrotnie podnoszona także przez instytucje Unii Europejskiej w kontekście standardów praworządności obowiązujących w państwach członkowskich.
Zmiana Konstytucji wymaga szerokiego poparcia
Nawet jeśli Senacka Komisja Petycji pozytywnie oceni propozycję, droga do zmiany Konstytucji pozostanie długa. Nowelizacja ustawy zasadniczej wymaga bowiem uzyskania kwalifikowanej większości głosów w Sejmie oraz bezwzględnej większości w Senacie.
To oznacza, że ewentualne wpisanie adwokatury do Konstytucji wymagałoby porozumienia ponad podziałami politycznymi. Sama inicjatywa pokazuje jednak, że kwestia niezależności samorządów zawodów prawniczych pozostaje jednym z istotnych tematów debaty o kształcie państwa prawa w Polsce.
Źródła:
- Prawo.pl
- Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
- Konstytucja Republiki Chorwacji
- Rada Europy
- Rada Adwokatur i Stowarzyszeń Prawniczych Europy (CCBE)
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu