Co zmieni wejście POLSTR w miejsce WIBOR? Czy wzrosną raty kredytów?

To efektowne uproszczenie, ale ekonomicznie błędne. Reforma nie sprowadza się do wskazania jednej stawki, która zawsze będzie najniższa. Chodzi o stworzenie wiarygodnych podstaw oprocentowania i bezpieczne odejście od WIBOR-u.

Zmiana decyzji jako kolejny etap reformy

Wybór POLSTR jako docelowego następcy WIBOR-u poprzedziły ponowny przegląd indeksów, dodatkowe analizy i konsultacje. Oceniano między innymi charakter zasobu transakcyjnego, zmienność oraz możliwość zbudowania rynku instrumentów opartych na nowej stawce.

Czy wszystkie decyzje podejmowano wystarczająco szybko? Nad tym można dyskutować. Trudno jednak uznać, że weryfikacja wcześniejszego wyboru dowodzi niezdolności do przeprowadzenia reformy. Przy procesie obejmującym kredyty, obligacje, instrumenty pochodne i miliony umów zmiana decyzji pod wpływem nowych danych świadczy po prostu o działaniu mechanizmu kontrolnego.

Wcześniejsze prace również nie zniknęły. Pozostały standardy produktowe, rozwiązania informatyczne, konwencje stosowania stawek typu RFR i wiedza o ograniczeniach poszczególnych konstrukcji. POLSTR jest opracowywany i publikowany, powstały rekomendacje jego stosowania, przeprowadzono pierwsze emisje i wdrożenia, a rynek przygotowuje infrastrukturę dla instrumentów pochodnych. Krótko mówiąc, reforma dostarczyła wskaźnik możliwy do wykorzystania od zaraz.

Skoro wdrażany jest POLSTR, po co rozważać stopę referencyjną NBP? Ponieważ są to dwie różne podstawy oprocentowania. POLSTR opiera się na transakcjach rynku pieniężnego, natomiast stopa referencyjna NBP jest stopą polityki pieniężnej ustalaną przez Radę Polityki Pieniężnej. Dopuszczenie więcej niż jednego rozwiązania pozwala budować produkty inaczej rozkładające ryzyko stopy procentowej.

Wygaszanie WIBOR-u musi chronić istniejące umowy

Reforma zakłada ograniczenie stosowania WIBOR-u w nowych umowach i pozostawienie go do obsługi istniejącego portfela przez czas potrzebny do uporządkowanego wygaszenia.

Długi okres przejściowy bywa przedstawiany jako rozwiązanie wygodne przede wszystkim dla banków. Taka interpretacja pomija interes klientów związanych wieloletnimi umowami. Nagła zmiana podstawy oprocentowania milionów kontraktów wymagałaby wskazania nowego wskaźnika, konwencji jego stosowania, ewentualnego spreadu korygującego oraz momentu przejścia na nowe zasady. Każdy z tych elementów wpływałby na wartość zobowiązania.

Czy interes kredytobiorcy rzeczywiście polega na tym, aby jak najszybciej zmienić mu jeden z zasadniczych warunków wieloletniej umowy? W mojej ocenie jest odwrotnie. Klient powinien mieć pewność, że reforma zapewni stabilność i przewidywalność kosztu kredytu.

Uporządkowane wygaszanie WIBOR-u chroni ciągłość działania instytucji i stabilność po stronie kredytobiorcy. Sprowadzanie tego wyłącznie do wygody sektora bankowego jest daleko idącym uproszczeniem.

Stopa składana a przewidywalność wysokości raty

Ponieważ POLSTR jest wskaźnikiem overnight, w produktach o dłuższym okresie odsetkowym może być stosowany w formie stopy składanej. Brzmi to bardziej skomplikowanie niż odczytanie jednej stawki terminowej, ale techniczna metoda obliczania indeksu nie jest tym samym co sposób poinformowania klienta o wysokości oprocentowania i raty.

Kredytobiorca nie musi samodzielnie składać codziennych wartości POLSTR, podobnie jak dziś nie odtwarza procesu ustalania WIBOR-u. Powinien natomiast wiedzieć, jaki wskaźnik jest stosowany, gdzie publikowana jest jego wartość, jak często zmienia się oprocentowanie i kiedy pozna kwotę do zapłaty.

W rekomendowanej konstrukcji dla klientów indywidualnych wartość POLSTR 1M Stopa Składana jest dostępna przed rozpoczęciem kolejnego okresu odsetkowego. Twierdzenie, że stopa składana automatycznie uniemożliwia wcześniejsze ustalenie raty, jest więc nieprawdziwe. O tym decyduje konstrukcja produktu.

Podobnie należy oceniać zastosowanie stopy referencyjnej NBP. Bezpośrednie powiązanie z nią oprocentowania może oznaczać szybsze przenoszenie decyzji RPP na kredyty. Nie można jednak opisywać tego mechanizmu wyłącznie w warunkach podwyżek. Gdy stopy rosną, oprocentowanie może wzrosnąć szybciej. Gdy spadają, ten sam mechanizm szybciej obniży koszt kredytu. Moment zmiany raty zależy ponadto od zapisanej w umowie częstotliwości aktualizacji.

Decyzje RPP już dziś wpływają na raty kredytów – przez WIBOR, koszt finansowania banków, oprocentowanie depozytów i dostępność kredytu. Oparcie kredytu na stopie NBP zmieniłoby jedynie sposób, w jaki ten wpływ dociera do klientów.

Jeśli porównujemy wskaźniki, róbmy to rzetelnie

Najwięcej nieporozumień pojawia się przy odpowiedzi na pytanie, który wskaźnik oznacza droższy kredyt.

Oprocentowanie składa się co najmniej ze stopy bazowej i marży banku. Jeżeli w jednym porównaniu zmieniamy oba elementy, nie jesteśmy w stanie wskazać, który odpowiada za różnicę w racie. Mimo to często przedstawia się kredyty jako produkty różniące się wskaźnikiem, choć różnią się także marżą, a następnie cały wzrost kosztu przypisuje stopie bazowej.

To błąd metodologiczny. Jeżeli chcemy zbadać wpływ jednego czynnika, pozostałe warunki muszą pozostać bez zmian. Obowiązuje zasada ceteris paribus.

Dlatego w symulacji Związku Banków Polskich przyjęto kredyt hipoteczny w wysokości 500 tys. zł, okres spłaty 25 lat, raty równe oraz identyczną marżę 2 proc. we wszystkich wariantach. Zmieniano wyłącznie podstawę oprocentowania.

Przy danych wykorzystanych w symulacji najwyższy koszt generował WIBOR 3M, następnie WIBOR 6M i WIBOR 12M. Ten ostatni wskaźnik jest nieznacznie poniżej stopy referencyjnej. W pozostałych przypadkach to stopa referencyjna NBP znajdowała się poniżej analizowanych odmian WIBOR-u, a najniższy koszt dawał POLSTR 1M.

Czy oznacza to, że taka kolejność będzie obowiązywała zawsze? Nie. Relacje między stawkami zmieniają się wraz z przebiegiem cyklu stóp procentowych, oczekiwaniami rynku i konstrukcją wskaźników. Z obliczeń wynika jednak coś istotnego: nie ma podstaw do twierdzenia, że samo zastosowanie POLSTR albo stopy referencyjnej NBP musi prowadzić do droższego kredytu.

Klient kupuje cały produkt kredytowy

O jego atrakcyjności decydują łącznie oprocentowanie, marża, rodzaj stopy bazowej, częstotliwość aktualizacji, całkowity koszt, zasady wcześniejszej spłaty i rozwiązania na wypadek zaprzestania publikowania wskaźnika. Dwa kredyty oparte na tej samej stawce mogą mieć zupełnie różny koszt. Produkty wykorzystujące odmienne podstawy oprocentowania mogą natomiast prowadzić do podobnych obciążeń.

Dopuszczenie stosowania stopy referencyjnej NBP może więc być próbą stworzenia szerszego katalogu przejrzystych podstaw oprocentowania i umożliwienia budowy produktów różniących się sposobem przenoszenia ryzyka stopy procentowej.

Każde takie rozwiązanie wymaga analizy prawnej, konsultacji oraz oceny skutków dla klientów. Dyskusji nie można jednak rozpoczynać od założenia, że istnieje tylko jeden prawidłowy model kredytu, a pojawienie się alternatywy dowodzi porażki całej reformy.

Podsumowując, celem reformy wskaźników referencyjnych powinno być zapewnienie wiarygodnych podstaw oprocentowania, ochrona stabilności istniejących kontraktów i stworzenie warunków do właściwego zarządzania ryzykiem. Produkty należy zaś porównywać wyłącznie po ich pełnych warunkach ekonomicznych.

Dr Tomasz Pawlonka, dyrektor Zespołu Badań i Analiz Związku Banków Polskich, dyrektor Programu Analityczno-Badawczego Warszawskiego Instytutu Bankowości