Gdy w 1619 roku w Jamestown tworzono zręby nowożytnej demokracji parlamentarnej w Ameryce Północnej, prawa wyborcze przyznano wyłącznie osadnikom pochodzenia angielskiego. Wykluczenie wykwalifikowanych rzemieślników sprowadzonych z terenów dawnej Rzeczypospolitej doprowadziło do pierwszego w historii Nowego Świata sporu zbiorowego i strajku neutralizującego gospodarkę kolonii. Dzięki zdecydowanemu oporowi i wykorzystaniu monopolu na kluczowe technologie, zagraniczni specjaliści doprowadzili do wydania przełomowego orzeczenia przez władze w Londynie, które przeszło do historii prawa jako jeden z pierwszych precedensów dotyczących równego dostępu do praw obywatelskich i wolności gospodarczej.
Bałtycki monopol i rola Związku Hanzeatyckiego w sprowadzeniu rzemieślników
Aby zrozumieć genezę konfliktu prawnego, który wybuchł w Wirginii w 1619 roku, należy cofnąć się do realiów gospodarczych Europy Północnej i Zachodniej przełomu XVI i XVII wieku. W owym okresie kluczowe znaczenie dla rozwoju potęgi morskiej i handlowej Anglii miały surowce leśne oraz artykuły do budowy i konserwacji floty – w tym potaż, smoła, dziegieć, pakuły oraz drewno konstrukcyjne.
Głównym dostawcą tych strategicznych dóbr na rynek europejski przez stulecia pozostawał obszar Europy Środkowo-Wschodniej, w szczególności porty Prus Królewskich (z Gdańskiem i Elblągiem na czele) podlegające wpływom Związku Hanzeatyckiego. Hanza zmonopolizowała szlaki handlowe na Bałtyku i wymusiła na zachodnich partnerach uzależnienie od bałtyckich dostaw surowcowych.
Gdy Londyn zaczął dążyć do uniezależnienia się od monopolu handlowego Związku Hanzeatyckiego oraz wysokich ceł narzucanych na towary sprowadzane z basenu Morza Bałtyckiego, zarząd spółki akcyjnej Virginia Company of London podjął decyzję o utworzeniu własnych baz produkcyjnych w Ameryce Północnej. Do realizacji tego celu niezbędna była jednak unikalna wiedza technologiczna. Dlatego w ramach pierwszych fal osadniczych sprowadzono z rejonu bałtyckiego doświadczonych rzemieślników – fachowców z zakresu szkutnictwa, dziegciarstwa i produkcji potażu, którzy mieli stworzyć fundament pod przemysłową samowystarczalność nowej kolonii.
Prawne tło sporu: Wykluczenie z praw wyborczych i dyskryminacja ustrojowa
Kluczowy moment w historii ustrojowej Wirginii nastąpił latem 1619 roku. Wówczas to powołano do życia Zgromadzenie Reprezentantów (House of Burgesses) – organ uznawany za pierwszy reprezentatywny samorząd ustawodawczy w Ameryce Północnej.
Zgodnie z przyjętymi przez angielskie władze kolonialne ordynacjami, czynne i bierne prawo wyborcze przyznano jednak wyłącznie wolnym osadnikom pochodzenia angielskiego. Mimo że sprowadzeni z terenu Rzeczypospolitej rzemieślnicy odgrywali fundamentalną rolę w utrzymaniu ciągłości gospodarczej i eksportowej osady, zostali arbitralnie zaklasyfikowani jako podmioty pozbawione praw politycznych. Pozbawiono ich zarówno możliwości wyboru przedstawicieli do lokalnego zgromadzenia, jak i równego statusu prawnego w relacjach z administracją spółki.
W realiach XVII-wiecznego prawa kolonialnego oznaczało to głęboką dyskryminację ustrojową – specjaliści tworzący główną wartość dodaną lokalnego eksportu zostali sprowadzeni do roli personelu wykonawczego bez prawa wpływu na nakładane podatki, stanowione prawo lokalne oraz zasady obrotu gospodarczego.
Pierwszy strajk w Ameryce. Ekonomiczny nacisk w walce o prawa podmiotowe
Odpowiedzią poszkodowanych rzemieślników na formalne wykluczenie ze struktury praw obywatelskich była natychmiastowa i skoordynowana akcja protestacyjna. Zagraniczni fachowcy podjęli decyzję o całkowitym wstrzymaniu pracy oraz odmowie przekazywania wiedzy technologicznej lokalnym czeladnikom. Wstrzymano produkcję potażu, produkcję smoły oraz prace szkutnicze, co bezpośrednio uderzyło w finanse i zdolności operacyjne Virginia Company of London.
Z punktu widzenia historii prawa wydarzenie to stanowi pierwszy udokumentowany przypadek strajku oraz zastosowania akcji bezpośredniej w relacjach pracowniczych na terenie Ameryki Północnej. Rzemieślnicy nie domagali się jedynie podwyżki świadczeń czy poprawy warunków bytowych – ich głównym postulatem była pełna emancypacja prawna, uzyskanie statusu wolnych obywateli oraz przyznanie praw wyborczych do lokalnego parlamentu.
Zastosowany mechanizm nacisku ekonomicznego okazał się niezwykle skuteczny. Zarząd kolonii usiłujący utrzymać płynność finansową spółki i zobowiązania wobec inwestorów w Londynie nie był w stanie zastąpić strajkujących rzemieślników i musiał przenieść spór na szczebel centralny.
Decyzja Virginia Company i wpis do „Court Book”: Precedens zrównania w prawach
Spór zbiorowy musiał zostać rozstrzygnięty przez najwyższy organ uchwałodawczy spółki – Radę Virginia Company w Londynie. Ostateczne rozstrzygnięcie sprawy zostało oficjalnie wciągnięte do księgi protokołów sądowych (Court Book of the Virginia Company) pod datą 21 lipca (według innych zapisów 30 lipca) 1619 roku.
W wydanym orzeczeniu władze metropolitalne uznały racje protestujących rzemieślników. Oficjalny zapis sądowy potwierdził, że rzemieślnicy przybyli z Europy Środkowo-Wschodniej zostają w pełni zrównani w prawach obywatelskich z pozostałymi mieszkańcami kolonii i przysługuje im pełne prawo do głosowania oraz reprezentacji w House of Burgesses. Dodatkowo w treści porozumienia nałożono na nich obowiązek kształcenia angielskich terminatorów, co stanowiło formę klauzuli umownej zabezpieczającej transfer technologii.
Zapis w Court Book stał się formalnym dokumentem sankcjonującym znoszenie barier narodowościowych na rzecz równości wobec prawa na terenie nowo powstających struktur kolonialnych.
Znaczenie dla historii prawa i konstytucjonalizmu
Strajk z 1619 roku oraz jego finał w postaci uchwały Virginia Company ma fundamentalne znacznie dla analizy rozwoju praw człowieka i prawa pracy:
- Precedens równego dostępu do praw politycznych: Decyzja z lipca 1619 roku przełamała monopol oparty na pochodzeniu etnicznym, wprowadzając zasadę przyznawania praw obywatelskich na podstawie wkładu w społeczność i wykonywanego zawodu.
- Narodziny instytucji rokowań zbiorowych: Spór w Jamestown wykazał skuteczność solidarności zawodowej jako instrumentu dochodzenia roszczeń prawnych i ustrojowych w stosunkach z właścicielem kapitału.
- Ewolucja umów o pracę i transferu wiedzy: Nakaz edukacji czeladników zawarty w rozstrzygnięciu sądowym stanowi wczesny przykład prawno-autorskiej regulacji ochrony wiedzy i kompetencji zawodowych (know-how) w ramach prawa spółek.
Protest sprzed ponad czterech wieków dowiódł, że walka o prawa wyborcze i podmiotowość prawna od samego początku stanowiła kluczowy element budowy nowoczesnych państw i systemów prawnych Nowego Świata.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu