Sąd Najwyższy w sprawie III CZP 28/25 potwierdził, że dział spadku obejmujący udział w majątku wspólnym małżonków co do zasady wymaga uprzedniego lub równoczesnego podziału tego majątku. Wskazał jednak konkretne wyjątki od tej reguły, w tym możliwość przeprowadzenia częściowego działu spadku.
Kiedy dział spadku wymaga najpierw podziału majątku?
Sąd Najwyższy (Izba Cywilna) odmówił 8 maja 2026 r. podjęcia uchwały w sprawie o sygnaturze III CZP 28/25, potwierdzając jednocześnie utrwaloną linię orzeczniczą: jeśli w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, sąd nie może przeprowadzić działu spadku bez uprzedniego albo równoczesnego – połączonego w tym samym postępowaniu – podziału majątku wspólnego. Reguła ta ma konkretne wyjątki, które SN doprecyzował przy okazji tej sprawy.
Zobacz także: Kiedy dział spadku bez podziału majątku jest możliwy? Omówienie orzeczenia SN
Skąd wziął się problem w dziale spadku związany z podziałem majątku – stan faktyczny sprawy
Zagadnienie prawne do Izby Cywilnej SN skierował Sąd Okręgowy w Koninie. Sprawa dotyczyła działu spadku po osobie pozostającej w związku małżeńskim, przy czym w toku postępowania o dział spadku zmarł również małżonek spadkodawczyni. Sąd okręgowy powziął wątpliwość: czy w sytuacji, gdy z twierdzeń uczestników ani z przeprowadzonego postępowania dowodowego nie wynika, żeby między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi małżonków dochodziło do jakichkolwiek nakładów, wydatków lub innych świadczeń, nadal obowiązuje wymóg łącznego przeprowadzenia obu postępowań?
Utrwalona reguła i jej uzasadnienie
Sąd Najwyższy potwierdził, że obowiązek zachowania określonej kolejności postępowań działowych jest w orzecznictwie ugruntowany co najmniej od uchwały z 2 marca 1972 r. (III CZP 100/71). Wymóg ten wynika z konieczności przesądzenia – zanim dojdzie do działu spadku – ewentualnych roszczeń o ustalenie nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz roszczeń o zwrot nakładów, wydatków i innych świadczeń dokonanych między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi. Dopóki te kwestie nie zostaną rozstrzygnięte we właściwym trybie, nie jest znany rzeczywisty skład i wartość masy podlegającej podziałowi między spadkobierców.
Argument o nadmiernym formalizmie – i odpowiedź SN
Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że skoro śmierć małżonka spadkodawczyni wyklucza jakąkolwiek możliwość ustalenia nierównych udziałów, a żadna ze stron nie wskazywała na nakłady między majątkami, przeprowadzanie osobnego postępowania o podział majątku wspólnego mogłoby być przejawem nadmiernego formalizmu. SN nie podzielił tej argumentacji jako wystarczającej podstawy do odstąpienia od reguły. Podkreślił, że nie można wykluczyć, iż właśnie w toku postępowania o podział majątku wspólnego uczestnicy zgłosiliby roszczenia dotyczące nakładów – a swoista prekluzja tych roszczeń jest powiązana z prawomocnym postanowieniem o podziale majątku wspólnego, nie zaś z postanowieniem o dziale spadku. Sąd zaznaczył też, że przedstawienie pytania prawnego nie może służyć przeniesieniu ciężaru rozstrzygnięcia konkretnej sprawy na Sąd Najwyższy.
Wyjątki od reguły – kiedy sekwencja postępowań nie obowiązuje?
SN przypomniał, że od zasady łączenia obu postępowań przewidziane są ściśle określone odstępstwa. Dział spadku można przeprowadzić bez uprzedniego podziału majątku wspólnego w trzech sytuacjach:
- po pierwsze – gdy zapadł już prawomocny wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów oraz o zwrocie nakładów i wydatków;
- po drugie – gdy kwestie te zostały już prawomocnie przesądzone w innym postępowaniu;
- po trzecie – gdy planowany dział spadku ma charakter częściowy i nie obejmuje tej części spadku, która pochodzi z majątku wspólnego małżonków.
W tej ostatniej sytuacji sąd może przeprowadzić częściowy dział spadku, pomijając składniki majątkowe powiązane ze wspólnością – i to bez konieczności uprzedniego podziału majątku wspólnego.
Znaczenie orzeczenia dla praktyki sądowej w sprawach o dział spadku
Rozstrzygnięcie SN w sprawie III CZP 28/25 ma istotne znaczenie dla postępowań, w których spadkodawca pozostawał w związku małżeńskim opartym na wspólności ustawowej. Potwierdza ono, że sądy nie mogą samodzielnie oceniać – na podstawie braku twierdzeń uczestników – iż podział majątku wspólnego nie wpłynąłby na wynik działu spadku i dlatego można by go pominąć. Jednocześnie orzeczenie wyznacza praktyczną ścieżkę wyjścia z impasu: gdy pełny dział spadku jest zablokowany wymogiem uprzedniego podziału majątku, strony mogą wnioskować o częściowy dział spadku ograniczony do składników niemających związku z majątkiem wspólnym.
Źródło: postanowienie SN z dnia 8 maja 2026 r., sygn. III CZP 28/25
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu