1 czerwca: Dzień Dziecka. Prawa dziecka – czym są i dlaczego są tak ważne?

Prawa dziecka – czym są i dlaczego są tak ważne?

W tym szczególnym dniu, 1. czerwca - Dniu Dziecka - analizujemy jakie prawa mają dzieci - szczególnie na gruncie Konwencji o prawach dziecka, Konstytucji RP, Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego czy ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka. Dlaczego w ogóle mówimy o prawach dziecka? Odpowiedź jest prosta: mały człowiek nie jest w stanie sam o siebie zadbać. Przed narodzinami i przez wiele lat po nich potrzebuje opieki dorosłych. Dlatego uznano, że przez pewien okres życia, dziecko musi pozostawać pod ich ochroną – a to rodzi konieczność szczególnego uregulowania sytuacji prawnej dziecka.

Już z preambuły Konwencji wynika, że dziecko dla pełnego i harmonijnego rozwoju swojej osobowości powinno wychowywać się w środowisku rodzinnym, w atmosferze szczęścia, miłości i zrozumienia. Ponadto dziecko powinno być w pełni przygotowane do życia w społeczeństwie jako indywidualnie ukształtowana jednostka, w duchu pokoju, godności, tolerancji, wolności, równości i solidarności.

Kogo nazywamy dzieckiem?

Międzynarodowa Konwencja o Prawach Dziecka w artykule 1 określa dziecko jako każdą istotę ludzką poniżej osiemnastego roku życia, chyba że lokalne prawo przewiduje wcześniejsze osiągnięcie pełnoletności. Z kolei polska ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka z 6 stycznia 2000 roku przyjmuje jeszcze szerszą definicję – dzieckiem jest każda istota ludzka od chwili poczęcia aż do uzyskania pełnoletności.

Kto odpowiada za dziecko?

Za dziecko odpowiadają przede wszystkim rodzice. Ale gdy ich zabraknie, gdy nie potrafią lub nie chcą wypełniać swoich obowiązków – wkracza państwo. Zgodnie z zasadą pomocniczości ma ono najpierw wspierać rodzinę, a jeśli to nie wystarczy – przejąć jej rolę. Artykuł 72 Konstytucji RP jasno mówi: Rzeczpospolita zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy może żądać od władz obrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do pomocy ze strony państwa.

Jakie są akty prawne, z których wynikają prawa dziecka?

Jest sporo aktów prawnych o charakterze międzynarodowym, europejskim i krajowym, z których wynikają prawa dziecka, są to m.in.:

• Karta Narodów Zjednoczonych z 1945 r.
• Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 r.
• Deklaracja Praw Dziecka z 1924 r.
• Deklaracja Praw Dziecka z 1959 r.
• Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 r.
• Konwencja o Prawach Dziecka z 1989 r.
• Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania z 1989 r.
• Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r.
• Europejska Konwencja o wykonywaniu praw dziecka z 1996 r.
• Konwencja w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi z 2005 r.
• Konstytucja RP z 1996 r.
• Ustawa o Rzeczniku Praw Obywatelskich
• Ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka
• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy
• Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniem przestępczości na tle seksualnym i ochronie małoletnich (ustawa Kamilka).
• i wiele, wiele innych aktów prawnych, z których pośrednio czy bezpośrednio wynikają prawa dziecka.

Prawa dziecka dzielą się na kilka grup

Prawa dziecka – podobnie jak prawa człowieka – dzielą się na kilka grup:

1. Prawa osobiste – umożliwiające wszechstronny rozwój: prawo do życia, tożsamości, wychowania w rodzinie, wyrażania własnych opinii, dostępu do informacji i edukacji.
2. Prawa polityczne i publiczne – pozwalające dziecku zabierać głos i uczestniczyć w życiu społecznym: prawo do wyrażania poglądów oraz do zrzeszania się.
3. Prawa socjalne – nakładające na państwo i dorosłych obowiązek stworzenia odpowiednich warunków życia: prawo do godnych warunków bytowych, opieki zdrowotnej i odpoczynku.
4. Prawa ekonomiczne – przygotowujące dziecko do samodzielności materialnej: przede wszystkim prawo do nauki, a także ochrona przed wyzyskiem w pracy – zarówno tej wynikającej z obowiązku szkolnego, jak i wakacyjnego zarobku (prawo do pracy dzieci).

Rzecznik Praw Dziecka

W Polsce narzędziem realizacji tych zobowiązań stał się Rzecznik Praw Dziecka – instytucja powołana Konstytucją RP z 1997 roku, której zadaniem jest stanie na straży praw i wolności każdego dziecka. Ustawa z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka wskazuje, że: Rzecznik Praw Dziecka, zwany dalej Rzecznikiem, stoi na straży praw dziecka określonych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Konwencji o prawach dziecka i innych przepisach prawa, z poszanowaniem odpowiedzialności, praw i obowiązków rodziców. Rzecznik przy wykonywaniu swoich uprawnień kieruje się dobrem dziecka oraz bierze pod uwagę, że naturalnym środowiskiem jego rozwoju jest rodzina.

Konwencja o prawach dziecka i Deklaracja Praw Dziecka

Jednym z ważniejszych aktów prawnych w zakresie regulacji praw dziecka jest Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. 1991 nr 120 poz. 526 r.). Z kolei przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 20 listopada 1959 r. została uchwalona Deklaracja Praw Dziecka. Do najważniejszych zasad deklaracji i podstawowych praw dziecka należą:

• ZAKAZ DYSKRYMINACJI - wszystkie dzieci mają takie same prawa – nie ma gorszych ani lepszych dzieci! Nie jest dopuszczalna dyskryminacja dzieci z powodu rasy, koloru, płci, języka, wyznania, poglądów politycznych lub innych, narodowości lub pochodzenia społecznego, majątku, urodzenia lub z jakiegokolwiek innego powodu. Zasadę tę stosuje się zarówno w stosunku do dziecka, jak i do jego rodziny.
• DOBRO I ROZWÓJ DZIECKA - dziecko korzysta ze szczególnej ochrony, a ustawodawstwo i inne środki mają mu stworzyć wszelkie możliwości i ułatwienia dla zdrowego i normalnego rozwoju fizycznego, umysłowego, moralnego, duchowego i społecznego, w warunkach wolności i godności.
• PRAWO DO NAZWISKA I OBYWATELSTWA - z chwilą przyjścia na świat dziecko ma prawo do nazwiska i obywatelstwa.
• DOBRODZIEJSTWA - dziecko korzysta z dobrodziejstw ubezpieczeń społecznych. Jest ono uprawnione do tego, by zdrowo rosło i rozwijało się; w tym celu należy zapewnić szczególną ochronę zarówno dziecku jak i matce, łącznie z odpowiednią opieką, tak przed urodzeniem, jak i po urodzeniu. Dziecko ma prawo do odpowiedniego wyżywienia i mieszkania, rozrywek i opieki lekarskiej.
• OCHRONA DZIECI Z UPOŚLEDZENIAMI - dziecko upośledzone pod względem fizycznym, umysłowym lub społecznym należy traktować, wychowywać i otaczać szczególną opieką, z uwzględnieniem jego stanu zdrowia i warunków życiowych.
• PRAWO DO NAUKI - dziecko ma prawo do nauki; nauka ta jest bezpłatna i obowiązkowa, przynajmniej w zakresie szkoły podstawowej. Dziecko powinno otrzymać takie wychowanie, które podnosi jego kulturę ogólną i umożliwia mu, w warunkach równych szans, rozwinięcie swych zdolności, wyrobienie zdrowego rozsądku oraz poczucia odpowiedzialności moralnej i społecznej.
• OCHRONA DZIECKA PRZED WYZYSKIEM- dziecko należy chronić przed wszelkiego rodzaju zaniedbaniem, okrucieństwem i wyzyskiem. Nie powinno ono być przedmiotem handlu. Dzieci nie powinny pracować przymusowo, ani też wykonywać zajęć (czy to zarobkowych czy nie), które mogłyby narazić dziecko na utratę zdrowia lub życia.
• PRAWO WYBORU ŚCIEŻKI ŻYCIOWEJ - dziecka nie wolno w żadnym razie zmuszać ani upoważniać do wykonywania jakiegokolwiek zawodu lub pełnienia czynności, które by wpływały szkodliwie na jego rozwój fizyczny, umysłowy lub moralny. Dziecko ma prawo do rozwijania swoich zainteresowań lub zdolności, ma także prawo do różnego rodzaju korepetycji i wsparcia ze strony dorosłych.
• PRAWO DO WYPOWIEDZI - każdy ma prawo mieć swoje zdanie, własne myśli i poglądy. Dziecko może wypowiadać się w swoich sprawach przed sądem lub w innych instytucjach. Przysłowie: "dzieci i ryby głosu nie mają" nie jest więc w dzisiejszych czasach - tak aktualne jak kiedyś.
• PRAWO DO INFORMACJI - dzieci mogą szukać informacji, wypowiadać się w dowolny sposób (np. mówiąc, pisząc, tworząc sztuki teatralne, rysując). Należy jednak pamiętać, aby korzystając z prawa do wypowiedzi, nikogo nie obrazić.
• PRAWO DO PRYWATNOŚCI - nikt nie ma prawa poniżać i ośmieszać dziecka ani wtrącać się do jego osobistych spraw, czytać listów, maili, esemesów czy pamiętników – chyba że w uzasadnionych sytuacjach sąd zadecyduje inaczej.
• DOSTĘP DO RÓŻNYCH MEDIÓW - dziecko ma prawo do korzystania z książek, gazet, internetu – choć rodzice czy opiekunowie powinni czuwać nad tym, z czego i jak długo korzysta.
• OCHRONA PRZED PRZEMOCĄ - nikt, nawet mama czy tata nie mają prawa bić dziecka lub dręczyć go w inny sposób! Rodzicom i opiekunom nie wolno zaniedbywać dziecka. Zadaniem dorosłych jest chronić dziecko przed przemocą.
• PRAWO DO OPIEKI MEDYCZNEJ - dziecko zawsze ma prawo do leczenia, do opieki medycznej.
• PRAWO DO ZABEZPIECZENIA SPOŁECZNEGO - jeśli rodzina dziecka jest w trudnej sytuacji finansowej, państwo powinno dziecku pomóc. Państwo realizuje różnego rodzaju programy, np. 800+.
• PRAWO DO WYPOCZYNKU - każde dziecko ma prawo do wypoczynku i czasu wolnego.
• PRAWO DO OCHRONY PRZED NARKOTYKAMI - państwo ma obowiązek wszelkimi prawnymi sposobami chronić dzieci przed narkotykowym uzależnieniem.
• OCHRONA PRZED WYZYSKIEM SEKSUALNYM - nikt nie może wykorzystywać seksualnie dzieci!
• OCHRONA PODCZAS WOJEN -dzieci poniżej 15. roku życia nie mogą brać udziału w wojnach.
• PRAWA DZIECI PODEJRZANYCH O POPEŁNIENIE PRZESTĘPSTWA - jeśli dziecko jest podejrzane o jakieś przestępstwo, to ma prawo do odpowiedniej pomocy w sądzie, do wypowiedzi w swojej sprawie i przedstawienia swojej wersji zdarzeń. Dziecko ma prawo do pełnomocnika lub obrońcy czy też udziału psychologa w sprawie.