Reforma PIP. Jakie skutki składkowe wywoła uznanie zlecenia za etat?

Ustawa wprowadzająca reformę PIP (ustawa z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy i niektórych innych ustaw) oczekuje obecnie na podpis prezydenta.

Ustawa pozwala okręgowemu inspektorowi pracy wydać decyzję, w której stwierdzi, że dana umowa zlecenia (a dokładniej – umowa o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu, ale powszechnie używa się określenia "umowa zlecenia" w odniesieniu do tego rodzaju umów) jest w rzeczywistości umową o pracę. Taka decyzja nie będzie mogła wywoływać skutków ze skutkiem wstecznym.

Wśród przedsiębiorców pojawiają się jednak obawy o oskładkowanie umów zlecenia, które zostaną uznane za umowy o pracę. Skutki składkowe takiej decyzji będą uzależnione od tego, na jakiej zasadzie dotychczas była oskładkowana umowa zlecenia. Przede wszystkim chodzi o to, czy miał miejsce zbieg tytułów do ubezpieczeń.

Jak są oskładkowane umowy o pracę?

Przychód ze stosunku pracy, z pewnymi wyjątkami określonymi w rozporządzeniu ministra pracy i polityki socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, podlega obowiązkowemu oskładkowaniu składką emerytalną, rentową, chorobową, wypadkową oraz składką na ubezpieczenie zdrowotne.

Jeśli dana osoba wykonuje kilka umów o pracę, podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu z każdej z tych umów. Nie ma znaczenia także, czy ta osoba dodatkowo wykonuje pozarolniczą działalność lub wykonuje umowę zlecenia.

Nie można przy tym zapominać o zasadzie określonej w art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z nim za pracownika, w rozumieniu tej ustawy, uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Oznacza to, że przychód z dodatkowej umowy zlecenia lub umowy o dzieło zawartej z własnym pracodawcą oskładkowany jest jak przychód ze stosunku pracy.

Jak są oskładkowane umowy zlecenia?

Umowy zlecenia oskładkowane są podobnie do umów o pracę. Podstawę wymiaru składek stanowi przychód zleceniobiorcy z pewnymi wyjątkami określonymi we wspomnianym wyżej rozporządzeniu z 18 grudnia 1998 r.

Zleceniodawca ma obowiązek odprowadzić za zleceniobiorcę następujące składki na ubezpieczenia społeczne:

• emerytalne (składka częściowo potrącana z przychodu zleceniobiorcy, częściowo finansowana przez zleceniodawcę);
• rentowe (składka częściowo potrącana z przychodu zleceniobiorcy, częściowo finansowana przez zleceniodawcę);
• wypadkowe (składka finansowana wyłącznie przez zleceniodawcę).

Obowiązkowa jest również składka na ubezpieczenie zdrowotne.

Składka na ubezpieczenie chorobowe zleceniobiorcy jest dobrowolna. To zleceniobiorca decyduje, czy chce być zgłoszony do tego ubezpieczenia. Jeśli się na to zdecyduje, zleceniodawca dodatkowo odprowadza składkę na to ubezpieczenie (2,45% podstawy wymiaru składek). Ta składka nie jest współfinansowana przez zleceniodawcę.

Kilka umów zlecenia – zasady oskładkowania

Zgodnie z regułami zbiegu tytułów ubezpieczeniowych wynikających z art. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zleceniobiorca, który wykonuje kilka umów zlecenia, może wybrać, z których umów zlecenia chce podlegać obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalno-rentowym, a co za tym idzie także ubezpieczeniu wypadkowemu.

Warunkiem jest jednak to, aby w danym miesiącu podstawa wymiaru składek z tej wybranej umowy albo suma podstaw wymiaru składek z kilku wybranych umów była co najmniej równa aktualnie obowiązującemu minimalnemu wynagrodzeniu za pracę. Jeśli tak jest, to pozostałe umowy zlecenia mogą być oskładkowane wyłącznie składką zdrowotną, która jest zawsze obowiązkowa.

Kilka umów zlecenia zawartych z jednym podmiotem

Do kilku umów zlecenia zawartych z jednym podmiotem generalnie stosuje się te same zasady zbiegu ubezpieczeń co w przypadku umów zlecenia zawartych z różnymi podmiotami. Jednak gdy przedmiot umów zawartych z tym samym podmiotem jest taki sam, może to zostać uznane za obchodzenie przepisów o oskładkowaniu poprzez sztuczne podzielenie wynagrodzenia na kilka umów, aby móc wykorzystać zasady zbiegu ubezpieczeń.

Umowa zlecenia i umowa o pracę zawarta z innym podmiotem

W przypadku jednoczesnego wykonywania umowy zlecenia i pozostawania w stosunku pracy z innym podmiotem umowa zlecenia może nie być oskładkowana, o ile podstawa wymiaru składek z umowy o pracę nie jest niższa niż minimalne wynagrodzenie.

Jeśli zatem z etatu (niezależnie od jego wymiaru) dana osoba osiąga wynagrodzenie nie niższe niż obowiązujące aktualnie minimalne wynagrodzenie za pracę, nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym z umów zlecenia.

Umowa zlecenia i umowa o pracę zawarta z tym samym podmiotem

Przychód z umowy zlecenia zawartej z własnym pracodawcą albo co prawda formalnie z podmiotem trzecim, ale gdy zlecenie faktycznie wykonywane jest na rzecz pracodawcy, oskładkowany jest jak przychód z umowy o pracę (wspomniana wyżej zasada wynikająca z art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Nie zachodzi więc zbieg tytułów do ubezpieczeń.

Decyzja PIP – skutki składkowe, gdy nie ma zbiegu tytułów

Skutki decyzji PIP będą uzależnione od tego, czy dotychczas miał miejsce zbieg tytułów do ubezpieczeń. W najprostszym przypadku, a więc gdy dotychczasowy rzekomy zleceniodawca odprowadzał pełne składki za zleceniobiorcę, tj. składkę emerytalną, rentową, wypadkową oraz składkę na ubezpieczenie zdrowotne, różnica będzie dotyczyła wyłącznie składki chorobowej, która stanie się teraz obowiązkowa.

Nie wpłynie to jednak na koszty pracodawcy (dotychczasowego zleceniodawcy), bo kwota ta w całości jest potrącana ze środków należnych pracownikowi (dotychczasowemu zleceniobiorcy). Jeśli dotychczasowy zleceniobiorca i tak podlegał dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu na swój wniosek i płatnik potrącał z jego wynagrodzenia składkę chorobową, uznanie zlecenia za umowę o pracę nie będzie wiązało się z zapłatą żadnych dodatkowych składek. Dotyczy to zarówno pracodawcy, jak i pracownika.

Decyzja PIP – skutki składkowe, gdy jest zbieg tytułów

Jeśli decyzja PIP będzie dotyczyła umowy zlecenia, która dotychczas nie stanowiła obowiązkowego tytułu do ubezpieczeń, a więc była oskładkowana tylko składką zdrowotną, sytuacja zmieni się zasadniczo. Pracodawca (dotychczasowy zleceniodawca) będzie zobowiązany do odprowadzania składek na pełne ubezpieczenia społeczne. Będzie to oznaczało zarówno zmniejszoną kwotę netto dla pracownika (dotychczasowego zleceniobiorcy), jak i zwiększenie kosztów po stronie pracodawcy (kwota wynagrodzenia będzie obejmowała tzw. superbrutto).

W zależności od tego, z jakim tytułem ubezpieczeniowym zachodził dotychczas zbieg, będzie to miało różne dodatkowe skutki dla pracownika. [Przykład 1, 2]

Decyzja PIP – skutki składkowe, gdy kilka umów z jednym podmiotem

Decyzja PIP będzie miała jeszcze inne skutki w przypadku, gdy dotychczas zleceniodawca zawierał jednocześnie z tym samym zleceniobiorcą kilka umów zlecenia. Niezależnie od tego, czy wszystkie umowy zlecenia zostały uznane przez PIP za umowy o pracę, czy tylko niektóre, skutki będą do siebie podobne. Jeśli bowiem nawet tylko jedna umowa zostanie uznana za umowę o pracę, to zastosowanie będzie miała wspomniana wyżej zasada określona w art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych [Przykład 3].

Decyzja PIP – skutki dla studentów

Największe skutki będzie miała decyzja dotycząca studentów. Jeśli umowa zlecenia wykonywana przez studenta zostanie uznana za umowę o pracę, jego wynagrodzenie będzie musiało zostać oskładkowane w pełni, tj. składkami na ubezpieczenia społeczne oraz na ubezpieczenie zdrowotne. Zatem wynagrodzenie netto studenta znacznie się zmniejszy, a koszty pracodawcy wzrosną do kwoty tzw. superbrutto.