Jak na sytuację osób z niepełnosprawnościami wpłynie ustawa o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji? Czy to tak naprawdę wciąż ubezwłasnowolnienie, ale w białych rękawiczkach?

Jak na sytuację osób z niepełnosprawnościami wpłynie ustawa o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji? Czy to tak naprawdę wciąż ubezwłasnowolnienie, ale w białych rękawiczkach?

Omawiamy poniżej najważniejsze zagadnienia związane z rządowym projektem ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, druk nr 2645 (dalej: jako projekt). Projekt jest obecnie przedmiotem prac sejmowych. I czytanie odbyło się 17 czerwca 2026 r. na 60. posiedzeniu Sejmu, a projekt skierowano do Komisji Polityki Społecznej i Rodziny oraz Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka.

Projekt zakłada odejście od instytucji ubezwłasnowolnienia i zastąpienie jej systemem instrumentów wspieranego podejmowania decyzji. W założeniu nowe rozwiązania mają służyć osobom pełnoletnim, które potrzebują pomocy w prowadzeniu swoich spraw i korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych, jednak już teraz osoby z niepełnosprawnościami i ich opiekunowie obawiają się tak naprawdę pogorszenia sytuacji OzN. Projekt jest przedstawiany jako likwidacja ubezwłasnowolnienia i zastąpienie go modelem szanującym wolę, godność i podmiotowość osób z niepełnosprawnościami. Małgorzata Mikołajczyk (psycholog pracujący z osobami z niepełnosprawnością intelektualną i autyzmem, rodzic osoby z niepełnosprawnością intelektualną, autorka analiz dotyczących projektowanych zmian w systemie wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną) ocenia go jednak jako „ubezwłasnowolnienie 2.0” – ładnie opakowane, ale w praktyce dające sądowi możliwość ustanowienia kuratora reprezentującego „do wszelkich spraw”, co odbiera osobie realną zdolność do działania. W realiach przeciążonych sądów i schematycznego myślenia najprawdopodobniej powstaną szerokie, szablonowe kuratele. Cały ciężar budowania indywidualnego systemu wsparcia spadnie na rodziny, a państwo nie stworzyło do tego praktycznie żadnych narzędzi ani infrastruktury (źródło: niepełnosprawni.pl).

Model wspieranego podejmowania decyzji: powody wprowadzenia zmian

Projektowane przepisy mają dostosować polskie prawo do standardów międzynarodowych dotyczących ochrony praw osób z niepełnosprawnościami. W szczególności projekt odwołuje się do Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, która kładzie nacisk na autonomię, samodzielność, poszanowanie woli osoby oraz dostęp do wsparcia przy korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych. W uzasadnieniu wskazano, że obecne przepisy o ubezwłasnowolnieniu mają charakter zbyt sztywny i automatycznie odbierają osobie autonomię decyzyjną w wielu obszarach życia. Podkreślono również, że samo pojęcie „ubezwłasnowolnienie” jest postrzegane jako stygmatyzujące i pozbawiające podmiotowości.

Zmiany mają także realizować krajowe dokumenty strategiczne, w tym Strategię na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030. Projekt odpowiada również na zmiany demograficzne, w tym starzenie się społeczeństwa i rosnącą liczbę osób, które mogą potrzebować wsparcia w sprawach osobistych, majątkowych lub zdrowotnych.

Instrumenty wspieranego podejmowania decyzji

Projekt przewiduje cztery podstawowe instrumenty wspieranego podejmowania decyzji:

• asystenta prawnego
• kuratora wspierającego
• kuratora reprezentującego
• pełnomocnika rejestrowanego.

Instrumenty te mają umożliwiać osobom pełnoletnim korzystanie ze zdolności do czynności prawnych zgodnie z ich wolą, potrzebami i interesami, przy uwzględnianiu także wcześniej wyrażanych poglądów. Projekt rozróżnia:

1. osobę potrzebującą wsparcia – czyli osobę, która potrzebuje jednego z instrumentów wspieranego podejmowania decyzji, aby korzystać ze zdolności do czynności prawnych;
2. osobę wspieraną – czyli osobę pełnoletnią, która zawarła umowę asysty prawnej, ma ustanowionego kuratora wspierającego albo reprezentującego, albo ma umocowanego pełnomocnika rejestrowanego.

Umowa asysty prawnej

Jednym z nowych rozwiązań ma być umowa asysty prawnej. Będzie to umowa zawierana między osobą wspieraną a asystentem prawnym. Jej celem będzie faktyczne wsparcie osoby potrzebującej pomocy przy korzystaniu ze zdolności do czynności prawnych i prowadzeniu jej spraw. Asystent prawny będzie mógł m.in.:

• towarzyszyć osobie wspieranej przy dokonywaniu czynności prawnych,
• pomagać jej zrozumieć znaczenie podejmowanych czynności,
• wyjaśniać skutki składanych oświadczeń woli,
• pomagać w gromadzeniu i przekazywaniu informacji istotnych dla dokonania czynności,
• przekazywać oświadczenie woli osoby wspieranej w jej obecności.

Asystent nie będzie jednak mógł zastępować osoby wspieranej ani działać w jej imieniu. Jego rola ma polegać na wspieraniu, a nie na podejmowaniu decyzji za tę osobę.

Umowa asysty prawnej ma być zawierana w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Osoba wspierana będzie mogła zawrzeć taką umowę z więcej niż jednym asystentem prawnym. Asystent będzie zobowiązany wykorzystywać uzyskane informacje wyłącznie w celu wykonania umowy i nie będzie mógł powierzyć jej wykonania osobie trzeciej. Umowa wygaśnie m.in. w razie śmierci osoby wspieranej lub asystenta prawnego, a także wtedy, gdy sam asystent zacznie korzystać z instrumentów wspieranego podejmowania decyzji.

Kuratela dla osób pełnoletnich

Projekt przewiduje dwa rodzaje kurateli ustanawianej przez sąd: kuratora wspierającego czy kuratora reprezentującego.

Są to jedyne instrumenty wspieranego podejmowania decyzji, które mają być ustanawiane przez sąd. Przy ustanawianiu kuratora sąd będzie musiał indywidualnie ocenić sytuację osoby potrzebującej wsparcia. Ma brać pod uwagę m.in.:

• jej możliwości postrzegania i oceniania rzeczywistości,
• zdolność do samodzielnego kierowania swoim postępowaniem,
• sytuację osobistą i majątkową,
• rodzaj spraw, przy których potrzebne jest wsparcie.

Zakres kurateli ma być dostosowany do rzeczywistych potrzeb osoby. Projekt zakłada, że nie należy nadmiernie ograniczać spraw, które osoba wspierana może prowadzić samodzielnie.

Kto może być kuratorem?

Kuratorem będzie mogła zostać osoba pełnoletnia, której cechy i kwalifikacje osobiste uzasadniają przekonanie, że będzie należycie wykonywać swoje obowiązki. Konieczna będzie także zgoda tej osoby na pełnienie funkcji. Kuratorem nie będzie mogła być osoba, która sama korzysta z instrumentów wspieranego podejmowania decyzji.

Sąd, wybierając kuratora, w pierwszej kolejności będzie kierował się wskazaniem osoby potrzebującej wsparcia. Jeśli taka osoba nie wskaże kandydata albo kandydat nie spełni wymogów, sąd będzie mógł szukać kuratora wśród osób najbliższych. W dalszej kolejności sąd będzie mógł zwrócić się o wskazanie kandydata m.in. do jednostek pomocy społecznej, powiatu, samorządów zawodowych adwokatów lub radców prawnych, organizacji pozarządowych albo placówki, w której przebywa osoba potrzebująca wsparcia.

Ustanowienie kuratora będzie mogło być ponawiane. Projekt zakłada jednak konieczność okresowej oceny, czy kuratela nadal jest potrzebna i czy jej zakres odpowiada aktualnej sytuacji osoby wspieranej. Sąd uchyli kuratelę, gdy odpadnie przyczyna jej ustanowienia. Jeżeli kurator został ustanowiony do załatwienia konkretnej sprawy, kuratela ustanie z chwilą zakończenia tej sprawy.

Jakie obowiązki ma kurator?

Kurator będzie miał obowiązek działać z poszanowaniem woli, preferencji, poglądów i systemu wartości osoby wspieranej. Projekt zakłada, że kurator powinien dążyć do jak największego włączenia osoby wspieranej w prowadzenie jej spraw. Kurator będzie musiał niezwłocznie zawiadomić sąd o okolicznościach, które uzasadniają: zmianę zakresu jego działania, zmianę osoby kuratora, uchylenie kurateli. Sąd będzie mógł zmienić kuratora z ważnych powodów, zwłaszcza gdy dotychczasowy kurator nie może prowadzić spraw albo dopuszcza się działań lub zaniedbań naruszających dobro lub interes osoby wspieranej.

Kim jest kurator reprezentujący?

Kurator reprezentujący będzie środkiem bardziej ingerującym w samodzielne działanie osoby wspieranej. Sąd określi zakres i rodzaj spraw, w których: kurator będzie mógł działać w imieniu osoby wspieranej, albo osoba wspierana będzie mogła działać za zgodą kuratora. Projekt podkreśla, że ustanowienie kuratora reprezentującego nie oznacza pozbawienia ani ograniczenia zdolności do czynności prawnych osoby wspieranej. Osoba ta nadal ma mieć pełną zdolność do czynności prawnych, ale w określonych sprawach będzie korzystać z pomocy lub reprezentacji kuratora.

Umowy zawarte przez osobę wspieraną, dla której ustanowiono kuratora reprezentującego, będą bezskuteczne do czasu ich potwierdzenia przez kuratora. Jednostronne czynności prawne dokonane przez taką osobę mają być nieważne. Sąd będzie mógł jednak określić kwotę, do wysokości której osoba wspierana będzie mogła samodzielnie zaciągać zobowiązania lub rozporządzać mieniem. Ma to zapewnić jej pewien zakres samodzielności.

Kurator reprezentujący będzie potrzebował uprzedniego zezwolenia sądu na dokonanie czynności w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku osoby wspieranej. Czynność dokonana bez wymaganej zgody sądu będzie nieważna.

Projekt przewiduje też dodatkowe zabezpieczenia majątku osoby wspieranej, w tym obowiązek sporządzenia inwentarza majątku oraz możliwość zobowiązania kuratora do złożenia kosztowności, papierów wartościowych, dokumentów lub pieniędzy do depozytu sądowego albo na rachunku płatniczym.

Kim jest kurator wspierający?

Kurator wspierający ma być mniej ingerującym środkiem wsparcia. Będzie przeznaczony dla osób pełnoletnich, które potrzebują faktycznej pomocy w prowadzeniu swoich spraw, ale nadal same podejmują decyzje i dokonują czynności. Zakres wsparcia określi sąd.

Czym jest pełnomocnictwo rejestrowane?

Projekt przewiduje także wprowadzenie pełnomocnictwa rejestrowanego. Ma ono umożliwić osobie posiadającej zdolność do czynności prawnych wcześniejsze wskazanie osoby, która będzie ją reprezentować w przyszłości, gdy sama nie będzie mogła kierować swoim postępowaniem.

Pełnomocnictwo rejestrowane ma być narzędziem samostanowienia i zabezpieczenia się na przyszłość. Rozwiązanie to odpowiada na potrzeby osób starszych, osób z niepełnosprawnościami oraz osób, które chcą samodzielnie zdecydować, kto będzie działał w ich imieniu w razie pogorszenia ich stanu zdrowia lub utraty możliwości samodzielnego prowadzenia spraw.

Zgodnie z założeniami, pełnomocnictwo takie powinno być sporządzone na piśmie, a jego wejście w życie, odwołanie i zakończenie powinny podlegać odpowiednim mechanizmom rejestracji, certyfikacji lub notyfikacji. Pełnomocnik ma działać w interesie mocodawcy, konsultować z nim czynności w miarę możliwości oraz uwzględniać jego wcześniejsze i aktualne życzenia oraz poglądy.