Czy warto sporządzać testament, skoro masz prawo do zachowku?

Prawo do zachowku – co oznacza?

Zachowek to szczególna forma ochrony najbliższych członków rodziny spadkodawcy przewidziana przez ustawodawcę w przepisach prawa cywilnego. Zakłada ona, że w razie pominięcia zstępnych (czyli dzieci, wnuków), małżonka oraz rodziców spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku ustawy, należy się określona część majątku w razie, gdy zostaną oni pominięci w testamencie.

Zachowek jest jednak roszczeniem o zapłatę określonej kwoty pieniężnej, a nie prawem do określonej części mieszkania lub innego składnika majątku spadkodawcy. Jego wysokość została określona jako ½ tego, co należałoby się uprawnionemu w razie dziedziczenia ustawowego, a jeśli jest on trwale niezdolny do pracy albo małoletni – 2/3 wartości udziału spadkowego.

Co to jest testament?

Testament to oświadczenie woli, w którym spadkodawca dokonuje swobodnego rozporządzenia swoim majątkiem na wypadek śmierci. Testament jest zatem jednostronną czynnością prawną, którą testator dokonuje określenia, jakie składniki majątku przypadną po jego śmierci wskazanemu spadkobiercy lub spadkobiercom. Co ważne, swoboda wyboru spadkobiercy sięga tak daleko, że nie ma znaczenia, czy będzie nim osoba najbliższa, członek dalszej rodziny, czy jakikolwiek inny niespokrewniony podmiot.

Testament może zostać sporządzony na kilka sposobów. W polskim porządku prawnym wyróżnia się testamenty:
• własnoręczne;
• notarialne;
• urzędowe;
• ustne;
• podróżne;
• wojskowe.

Trwają ponadto prace legislacyjne nad wprowadzeniem testamentu audiowizualnego, jako szczególnej odmiany testamentu ustnego.

Po co testament, skoro jest zachowek?

Czy zatem mając na uwadze pojęcia, cechy i cel testamentu warto go sporządzać w kontekście uprawnień przewidzianych zachowkiem? Czy skoro ustawodawca przewiduje ochronę najbliższej rodziny, rozporządzenie majątkiem na wypadek śmierci ma sens? Zdecydowanie tak, bo testament i zachowek to dwie zgoła odmienne instytucje prawne.

Przede wszystkim należy pamiętać, że zachowek to roszczenie o zapłatę określonej sumy, a nie prawo do określonego majątku. Co więcej, mimo że daje on prawo do znacznej części majątku zmarłego, to jednak w testamencie spadkodawca może uprawnienia tego pozbawić. Służy temu wydziedziczenie, którego przyczyny zostały szczegółowo określone przez ustawodawcę w art. 1008 k.c.

Jeżeli jednak testator nie wydziedziczył zstępnych, małżonka i rodziców, wówczas pominięcie ich w testamencie nie wyklucza roszczeń z tytułu zachowku. W takim wypadku uprawnieni mają prawo do wezwania do zapłaty zachowku. Tutaj pojawia się kolejna ważna kwestia, nierzadko pomijana przez spadkodawców. Częstym sposobem na ominięcie przepisów o zachowku jest darowizna majątku. Przyszły spadkodawca przekazuje za życia umową darowizny np. mieszkanie na rzecz osoby spoza grona najbliższej rodziny, nie sporządza testamentu, a po jego śmierci wydaje się, że nie ma, z jakiego majątku domagać się zachowku. Nic bardziej mylnego.

Przepisy zakładają bowiem, że do wartości spadku, stanowiącej podstawę obliczania wysokości zachowku wlicza się darowizny. W przypadku darowizny na rzecz spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku doliczane są wszystkie darowizny, bez względu na czas ich dokonania, zaś razie darowizn na rzecz pozostałych osób – z ostatnich 10 lat.

Testament a zachowek – różnice

Jakie są zatem różnice pomiędzy zachowkiem a testamentem?
• Testament to jednostronna czynność prawna, pozwalająca swobodnie rozporządzać swoim majątkiem. Zachowek to roszczenie o zapłatę określonej kwoty.
• Testament pozwala przekazać majątek zgodnie z wolą spadkodawcy, a zatem także osobom spoza rodziny. Zachowek to ustawowa ochrona najbliższych członków rodziny.
• Samo sporządzenie testamentu nie zamyka drogi do domagania się zachowku, jednak dzięki wydziedziczeniu w testamencie spadkodawca może uprawnienia tego pozbawić.