Przywileje kobiet w pracy. Jak prawo pracy chroni matki i z jakich uprawnień warto korzystać?

Szczególna ochrona kobiet w prawie pracy

Przepisy prawa pracy przede wszystkim chronią "słabszą" stronę stosunku pracy, jaką jest pracownik. Dodatkowo, szczególna ochrona należy się np. młodocianym, kobietom, osobom niepełnosprawnym. Konstytucja jak i prawo pracy nakazują równego traktowania kobiet i mężczyzn. Należy im się równe wynagrodzenie za taką samą pracę lub pracę takiej samej wartości. Natomiast sytuacja kobiet jest o tyle trudniejsza, że to one zachodzą w ciążę, a następnie zajmują się dziećmi zwykle przez dłuższy czas. Często konsekwencją poświęcenia rodzinie są mniejsze szanse na awans, niższe zarobki czy nawet wypadnięcie z rynku. Ustawodawstwo dąży do minimalizowania negatywnych efektów macierzyństwa poprzez szczególnego rodzaju przepisy ochronne i uprawnienia. Przy okazji Dnia Matki warto przyjrzeć się bliżej niektórym z nich. Jakie uprawnienia można wyliczyć w prawie pracy?

Uprawnienia matek w pracy

Zawsze warto skorzystać z przysługujących praw. Mają na celu ułatwianie godzenia życia prywatnego (zajmowania się domem i dziećmi zwykle przez kobiety) z zawodowym czy wyrównywanie szans kobiet i mężczyzn, m.in. poprzez ochronę kobiet przed zwolnieniem w trakcie urlopów związanych z urodzeniem dziecka. Oto lista najważniejszych uprawnień rodzicielskich wynikających z Kodeksu pracy i rozporządzeń:

1. prawo do pracy zdalnej na preferencyjnych warunkach w przypadku wychowywania dziecka do 4. roku życia (art. 67¹⁹ § 6 Kodeksu pracy)
2. prawo do przedłużenia do dnia porodu umowy o pracę zawartej na czas określony albo na okres próbny przekraczający jeden miesiąc, która uległaby rozwiązaniu po upływie trzeciego miesiąca ciąży (art. 177 § 3 Kodeksu pracy)
3. zmiana rozkładu czasu pracy na okres ciąży w sposób umożliwiający wykonywanie pracy poza porą nocną, a jeżeli jest to niemożliwe lub niecelowe, przeniesienie pracownicy do innej pracy, której wykonywanie nie wymaga pracy w porze nocnej; w razie braku takich możliwości pracodawca zwalnia pracownicę z obowiązku świadczenia pracy na czas niezbędny (Art. 178¹ Kodeksu pracy)
4. przeniesienie do innej pracy pracownicy w ciąży lub karmiącej dziecko piersią zatrudnionej przy pracy wymienionej w przepisach wydanych na podstawie art. 176 § 2, wzbronionej takiej pracownicy bez względu na stopień narażenia na czynniki szkodliwe dla zdrowia lub niebezpieczne, a jeżeli jest to niemożliwe, pracodawca zwalnia ją z obowiązku świadczenia pracy na czas niezbędny z zachowaniem prawa do wynagrodzenia (art. 179 § 1 Kodeksu pracy)
5. obowiązek dostosowania warunków pracy pracownicy w ciąży lub karmiącej dziecko piersią do wymagań określonych w przepisach lub ograniczyć czas pracy, aby wyeliminować zagrożenia dla zdrowia lub bezpieczeństwa pracownicy przy pozostałych pracach wymienionych w przepisach wydanych na podstawie art. 176 § 2; jeżeli jest to niemożliwe lub niecelowe, pracodawca przenosi pracownicę do innej pracy, a w razie braku takiej możliwości zwalnia ją z obowiązku świadczenia pracy na czas niezbędny z zachowaniem prawa do wynagrodzenia (art. 179 § 2 Kodeksu pracy)
6. obowiązek z punktu 4. dotyczy również przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania dotychczasowej pracy przez pracownicę w ciąży lub karmiącą dziecko piersią wynikających z orzeczenia lekarskiego (art. 179 § 3 Kodeksu pracy)
7. prawo do dodatku wyrównawczego w razie obniżenia wynagrodzenia wskutek zmiany warunków pracy, zmiany wymiaru czasu pracy i przeniesienia do innej pracy na podstawie art. 179 Kodeksu pracy (art. 179 § 4 Kodeksu pracy)
8. prawo do urlopu macierzyńskiego (art. 180 Kodeksu pracy)
9. prawo do uzupełniającego urlopu macierzyńskiego (art. Art. 180² Kodeksu pracy)
10. prawo do urlopu rodzicielskiego (art. Art. 182^1a Kodeksu pracy)
11. prawo do zasiłku macierzyńskiego za czas trwania urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, uzupełniającego urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego
12. prawo do zasiłku opiekuńczego za czas zwolnienia lekarskiego na chore dziecko i innego członka rodziny
13. urlopy dla pracownicy przysposabiającej dziecko lub przyjmującej dziecko na wychowanie (art. 183 Kodeksu pracy)
14. prawo do urlopu wychowawczego (art. 186 Kodeksu pracy)
15. prawo do skrócenia wymiaru czasu pracy dla mamy uprawnionej do urlopu wychowawczego (art. 186⁷ Kodeksu pracy)
16. prawo do zatrudnienia po powrocie z urlopów związanych z rodzicielstwem na dotychczasowym stanowisku, a jeżeli nie jest to możliwe – na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przed rozpoczęciem urlopu na warunkach nie mniej korzystnych od tych, które obowiązywałyby, gdyby pracownica nie korzystała z urlopu (art. Art. 186⁴ Kodeksu pracy)
17. prawo do zwolnienia od pracy z zachowaniem wynagrodzenia na badania lekarskie przeprowadzane w związku z ciążą, jeśli nie mogą być wykonane po pracy (art. 185 § 2 Kodeksu pracy)
18. prawo do przerw na karmienia dziecka piersią - dwie 30 minutowe przerwy przy zatrudnieniu powyżej 6 godzin dziennie (art. 187 Kodeksu pracy)
19. prawo do 2 dni wolnych od pracy w ciągu roku kalendarzowego na opiekę nad dzieckiem do 14. roku życia (art. 188 Kodeksu pracy)
20. prawo do elastycznej organizacji czasu pracy w przypadku wychowywania dziecka do 8. roku życia- np. praca zdalna, obniżony wymiar czasu pracy, inny system czasu pracy (art. 188¹ Kodeksu pracy)
21. prawo do urlopu okolicznościowego w przypadku ślubu dziecka (§ 15 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy)
22. prawo do urlopu okolicznościowego w przypadku śmierci dziecka (§ 15 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy)

800+. Świadczenie dla tego rodzica, przy którym sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka

Zakazy dotyczące zatrudniania kobiet

Szczególną rolę ochronną kobiet pełnią zakazy. Można wymienić:

1. Zakaz wykonywania przez kobiety w ciąży i kobiety karmiące dziecko piersią prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny wpływ na ich zdrowie, przebieg ciąży lub karmienie dziecka piersią (Art. 176 § 1 Kodeksu pracy)
2. Zakaz prowadzenia przygotowań do wypowiedzenia lub rozwiązania bez wypowiedzenia stosunku pracy w okresie ciąży, w okresie urlopu macierzyńskiego, a także od dnia złożenia przez pracownicę wniosku o udzielenie urlopu macierzyńskiego albo jego części, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego albo jego części, uzupełniającego urlopu macierzyńskiego, urlopu rodzicielskiego albo jego części – do dnia zakończenia tego urlopu (art. 177 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy)
3. Zakaz wypowiedzenia i rozwiązania stosunku pracy z pracownicą z poprzedniego punktu, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z jej winy i reprezentująca tę pracownicę zakładowa organizacja związkowa wyraziła zgodę na rozwiązanie umowy (art. 177 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy)
4. Zakaz wypowiedzenia i rozwiązania umowy o pracę w okresie od dnia złożenia przez pracownika uprawnionego do urlopu wychowawczego wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego – do dnia zakończenia tego urlopu; oraz wniosku o obniżenie wymiaru czasu pracy – do dnia powrotu do nieobniżonego wymiaru czasu pracy, nie dłużej jednak niż przez łączny okres 12 miesięcy (art. Art. 186⁸ §1 Kodeksu pracy)
5. Zakaz zatrudniania pracownicy w ciąży w porze nocnej (art. 178 §1 Kodeksu pracy)
6. Zakaz zatrudniania pracownicy w ciąży w godzinach nadliczbowych (art. 178 §1Kodeksu pracy)
7. Zakaz delegowania pracownicy w ciąży poza stałe miejsce pracy bez jej zgody (art. 178 §1 Kodeksu pracy)
8. Zakaz zatrudniania pracownicy w ciąży w przerywanym systemie czasu pracy bez jej zgody (art. 178 §1 Kodeksu pracy)
9. Zakaz zatrudniania kobiety wychowującej dziecko w wieku do 8 lat w godzinach nadliczbowych bez jej zgody (art. 178 § 2 Kodeksu pracy) - dotyczy to również ojca
10. Zakaz zatrudniania kobiety wychowującej dziecko w wieku do 8 lat w porze nocnej bez jej zgody (art. 178 § 2 Kodeksu pracy) - dotyczy to również ojca
11. Zakaz zatrudniania kobiety wychowującej dziecko w wieku do 8 lat w przerywanym systemie czasu pracy bez jej zgody (art. 178 § 2 Kodeksu pracy) - dotyczy to również ojca
12. Zakaz delegowania kobiety wychowującej dziecko w wieku do 8 lat poza stałe miejsce pracy bez jej zgody (art. 178 § 2 Kodeksu pracy) - dotyczy to również ojca
13. Zakaz prac na stanowiskach z monitorami ekranowymi w łącznym czasie przekraczającym 8 godzin na dobę, przy czym czas spędzony przy obsłudze monitora ekranowego nie może jednorazowo przekraczać 50 minut, po którym to czasie powinna nastąpić co najmniej 10-minutowa przerwa, wliczana do czasu pracy (załącznik do Rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersi)