Nowy system finansowania samorządów poprawił w 2025 r. ich sytuację. Nadal wyzwaniem pozostaje jednak m.in. luka w finansowaniu oświaty, która wraz z problemami demograficznymi może być coraz większym wyzwaniem – to część wniosków płynących z raportu "Finanse lokalne w świetle zmian systemu finansowania JST – dokąd zmierzamy?".
Eksperci Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego przyjrzeli się efektom funkcjonowania nowego systemu dochodów JST w 2025 r. Przypomnijmy, że samorządy nie otrzymują już udziału we wpływach do budżetu państwa z PIT i CIT, a zamiast tego mają udział w dochodach mieszkańców z ich terenu, płacących te podatki.
Dochody jednostek samorządu terytorialnego się zwiększyły
Autorzy raportu podkreślają, że co do zasady nowe rozwiązania należy ocenić pozytywnie. Stan finansów samorządów uległ poprawie, i to mimo tego, że pierwszy raz od 2021 r. nie były one ratowane jednorazowymi transferami z budżetu państwa – tzw. kroplówkami.
"Pozytywnym aspektem było powiązanie potencjału lokalnej bazy podatkowej z wpływami do budżetu JST poprzez ustanowienie udziału w dochodach mieszkańców i przedsiębiorców opodatkowanych PIT i CIT. Korzyścią jest zmniejszenie ewentualnego wpływu aktywności polityków na wielkość przyszłych dochodów JST poprzez wprowadzanie kolejnych ulg do systemu podatkowego" – czytamy w raporcie.
Jak podkreślają eksperci wydatki majątkowe samorządów w przeliczeniu na jednego mieszkańca w 2024 r. zmniejszyły się w porównaniu z tymi z 2023 r. w prawie wszystkich kategoriach JST. Natomiast w 2025 r. ten wskaźnik wzrósł do poziomu sprzed trzech lat. Według wieloletnich prognoz finansowych na 2026 r. w miastach na prawach powiatu pieniądze na inwestycje per capita wyniosą 2248 zł, w gminach wiejskich – 2241 zł, miejsko-wiejskich – 2010 zł, a w miastach – 1962 zł. W powiatach i województwach będzie to odpowiednio 434 i 575 zł.
Autorzy raportu zwracają także uwagę na lepsze wyniki wskaźnika marży operacyjnej brutto. Jak tłumaczą, chodzi o relację nadwyżki operacyjnej brutto (różnicy między dochodami bieżącymi a wydatkami bieżącymi) do dochodów bieżących – wzrost wartości wskaźnika wskazuje na poprawę sytuacji finansowej. Najwyższy jest on w gminach wiejskich – 13,1 proc., w gminach miejsko-wiejskich – 9 proc., w miastach – 7 proc. i w miastach na prawach powiatu – 4,3 proc.
"Niemniej jednak w prognozach na 2026 r. pomimo ogólnego wzrostu kwoty dochodów samorządów terytorialnych z tytułu udziału w dochodach mieszkańców i przedsiębiorców opodatkowanych PIT i CIT oraz subwencji ogólnej we wszystkich kategoriach JST widoczny jest spadek poziomu wskaźnika. Należy przy tym zauważyć, że podobna sytuacja występowała w latach wcześniejszych, co wynika np. z ostrożnościowego planowania budżetów JST na etapie projektów" – wskazują eksperci.
Perspektywy dla dochodów jednostek samorządu terytorialnego
W raporcie wskazuje się, że jednym z największych wyzwań dla finansów samorządów pozostaje luka w finansowaniu oświaty (rozumiana jest jako różnica między bieżącymi wydatkami oświatowymi a bieżącymi dochodami oświaty samorządowej).
"Dochody i wydatki oświaty samorządowej oraz luka ujmowana kwotowo nieustannie rosną. W 2025 r. wydatki sięgnęły 153,5 mld zł, co przy niemal 108 mld dochodów dało ponad 45,5 mld luki" – czytamy w dokumencie.
Na obecne problemy, szczególnie na wsiach, nałożą się te demograficzne – spadek urodzin. Spowoduje to wzrost wydatków na jednego ucznia. Natomiast zmniejszenie liczby uczniów w ogóle – przekonują autorzy raportu – może być pretekstem do ograniczenia wydatków z budżetu państwa na oświatę. Dlatego też samorządy powinny się do tego przygotować.
Jak w przyszłości poprawić jeszcze sytuację finansów samorządów? Eksperci zwracają uwagę m.in. na konieczność odpowiedniego finansowania zadań zleconych. Ich zdaniem samorządy powinny też otrzymywać bardziej szczegółowe, obejmujące dłuższy przedział czasowy informacje o dochodach mieszkańców i przedsiębiorców opodatkowanych PIT i CIT oraz informacje o wielkościach determinant mających zastosowanie w systemie wyrównawczym. Pomogłoby to uniknąć sytuacji, w której część samorządów była zaskoczona wyliczonymi niższymi dochodami na 2026 r. Same samorządy powinny natomiast m.in. zracjonalizować wydatki na usługi publiczne, mając na uwadze zmiany demograficzne i uwarunkowania społeczno-ekonomiczne.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu