23 czerwca: Dzień Ojca: ojcowie coraz chętniej angażują się w opiekę nad dziećmi na urlopie rodzicielskim. Jakie jeszcze mają prawa w pracy?

Jakie prawa ma tata w pracy?

Wszystkie poniższe prawa taty w pracy wynikają z Kodeksu Pracy, po dużych zmianach z kwietnia 2024 roku oraz aktualizacji, która weszła w życie 19 marca 2025 roku. Zmiany zostały wprowadzone w celu implementacji europejskiej dyrektywy work-life balance, której głównym celem było faktyczne rozdzielenie praw rodzicielskich między matkę i ojca. Obecnie tata ma następujące uprawnienia w pracy:

• Urlop ojcowski
• Urlop rodzicielski
• Urlop okolicznościowy z powodu urodzenia dziecka
• Urlop wychowawczy
• Możliwość obniżenia wymiaru czasu pracy
• Elastyczna organizacja czasu pracy
• Zwolnienie od pracy z tytułu wychowywania dziecka do 14 roku życia
• Prawo do przejęcia części urlopu macierzyńskiego
• Prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego w przypadku przysposobienia
• Uzupełniający urlop macierzyński dla rodzica wcześniaka
• Dodatkowo ojca wychowującego dziecko do ukończenia 8 roku życia nie wolno bez jego wyraźnej zgody zatrudniać w nadgodzinach, w porze nocnej, w systemie przerywanego czasu pracy oraz delegować poza stałe miejsce pracy.
• Ochrona przed wypowiedzeniem umowy w trakcie korzystania z urlopu
• 5 dni roboczych urlopu opiekuńczego w każdym roku
• Prawo do nagłego wolnego od pracy z powodu siły wyższej i nieoczekiwanych spraw rodzinnych, bez żadnych negatywnych konsekwencji dla praw pracowniczych.

Czy model rodzicielstwa w Polsce się zmienia? Powoli – tak, co wynika z danych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ojcowie coraz chętniej angażują się w opiekę nad dziećmi na urlopie rodzicielskim

Statystyki ZUS pokazują, że od czasu wydłużenia urlopu rodzicielskiego liczba ojców, którzy decydują się skorzystać z tego uprawnienia, cały czas rośnie. Od kwietnia 2023 roku urlop rodzicielski trwa o 9 tygodni dłużej. Obowiązuje przy tym zasada, że mama i tata mają po 9 tygodni urlopu, których nie mogą przenieść na drugiego opiekuna. Niewykorzystana część urlopu przepada.

Przed wprowadzeniem tej zasady mężczyzna na rodzicielskim był rzadkością. Zmiana prawa dała tatom impuls do tego, by bardziej zaangażować się w opiekę nad dziećmi. W 2024 roku z urlopu skorzystało już prawie 42 tys. panów, w ubiegłym roku – niemal 57 tys., a od stycznia do maja bieżącego roku – około 28 tys.

Oprócz urlopu rodzicielskiego tatusiowie mają też do dyspozycji dwutygodniowy urlop ojcowski. To rozwiązanie funkcjonuje od kilkunastu lat i jest już dość rozpowszechnione. Zmniejsza się jednak odsetek mężczyzn, którzy z niego korzystają, a nie uzasadnia tego sam spadek liczby urodzeń w Polsce. W 2024 roku zasiłek macierzyński za czas urlopu ojcowskiego pobrało ponad 162 tys. mężczyzn, w ubiegłym roku około 137 tys., a od stycznia do maja 2026 roku – przeszło 53 tys.

Uzupełniający urlop macierzyński. Przysługuje on obojgu rodzicom, w tym również ojcu

Uzupełniający urlop macierzyński - uprawnienie to dotyczy rodziców dzieci urodzonych przedwcześnie oraz dzieci urodzonych w terminie, ale wymagających długotrwałej hospitalizacji. Zostało wprowadzone aby zrekompensować fakt że rodzice nie mogą przerwać urlopu macierzyńskiego przez pierwsze 8 tygodni po porodzie. Urlop ten jest przyznawany na wniosek i wykorzystywany jest bezpośrednio po zakończeniu standardowego urlopu macierzyńskiego

Urlop okolicznościowy na narodziny dziecka

Każdemu świeżo upieczonemu ojcu przysługuje z automatu 2 dni wolnego z tytułu urodzenia dziecka. Za te dwa dni przysługuje pełne wynagrodzenie, pracodawca nie ma prawa odmówić tego wolnego.

Elastyczna organizacja pracy

Każdy ojciec wychowujący dziecko do ukończenia 8 roku życia może złożyć wniosek o elastyczną organizację pracy. Wniosek można złożyć w formie papierowej lub elektronicznej, co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem korzystania z tego uprawnienia

Czy można zwolnić ojca z pracy?

To jedno z najważniejszych a najrzadziej znanych uprawnień wprowadzonych w ostatnich zmianach. Od momentu w którym ojciec złoży wniosek o dowolny urlop związany z rodzicielstwem, do momentu zakończenia tego urlopu, pracodawca absolutnie nie może nawet prowadzić żadnych przygotowań do zwolnienia, wypowiedzieć umowy o pracę, rozwiązać umowy o pracę.

Jedynym dopuszczalnym wyjątkiem jest sytuacja w której istnieją bardzo poważne przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z winy pracownika, a zakładowa organizacja związkowa wyraziła na to jawną zgodę. Ta sama pełna ochrona przed zwolnieniem dotyczy również okresu od złożenia wniosku o elastyczną organizację pracy.

Rodzicielskie świadczenie uzupełniające: emerytura dla czworga dzieci przysługuje również ojcu

Rodzicielskie świadczenie uzupełniające potocznie nazywane emeryturą dla czworga dzieci przysługuje również ojcu. Może je otrzymać ojciec który wychował co najmniej czworo dzieci, jeżeli matka umarła, porzuciła dzieci lub długotrwale zaprzestała ich wychowywania. Świadczenie to jest przeznaczone dla osób które zrezygnowały z pracy aby wychować dzieci i w związku z tym nie nabyły prawa do minimalnej emerytury.

Równi w domu – równi w pracy

Fundacja Share The Care we współpracy z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych prowadzi kampanię informacyjną „Równi w domu – równi w pracy. To się wszystkim opłaca”. Kampania buduje świadomość, że równość rodzicielska i równość na rynku pracy to dwie strony tej samej monety. Pokazuje, że na tej równowadze korzystają kobiety, mężczyźni, dzieci, a także pracodawcy, społeczeństwo i gospodarka.

Mężczyźni, którzy zaangażowali się w tę kampanię, nie mają wątpliwości, że urlop rodzicielski wpłynął na ich rodziny bardzo pozytywnie:

– Partnerski podział urlopu daje ojcom tę przewagę, by być z dzieckiem od samego początku, gdy najpierw dziecko leży, potem podnosi głowę… mija dosłownie chwila i chodzi. To jest fajne, by w tym uczestniczyć, bo widzimy jak ten człowiek się zmienia, a na początku dzieje się to bardzo szybko – wspomina Michał Wiśniewski.

Ojcowie, którzy zdecydowali się na urlop rodzicielski, podkreślają, że opieka nad maluchem to nie tylko budowanie wartościowych relacji, ale też pełnoetatowa praca:

– Zdecydowanie zyskałem do tego jeszcze większy szacunek. Z perspektywy czasu widzę też, jak ważne jest systemowe wsparcie tych decyzji. Ogromną rolę w tym, czy ojcowie realnie korzystają z urlopów rodzicielskich, mają postawa pracodawcy i kultura organizacyjna. Tym, którzy mają urlop rodzicielski przed sobą albo wciąż się wahają, życzę odwagi, żeby się jednak zdecydować, bo to doświadczenie, które zostanie z nami na zawsze – podkreśla Mateusz Piórko.

Przewodnik ZUS po zasiłkach dla rodziców

Dla przyszłych i obecnych rodziców ZUS przygotował specjalny poradnik, dzięki któremu jest im łatwiej odnaleźć się w gąszczu przepisów ubezpieczeniowych. Znajdą w nim najważniejsze informacje o ubezpieczeniach społecznych i o tym, jakie świadczenia mogą z nich otrzymać. Publikacja opisuje szczegółowo zasady korzystania z: zasiłku macierzyńskiego, zasiłku chorobowego z powodu niezdolności do pracy w trakcie ciąży zasiłku opiekuńczego, który przysługuje na opiekę nad chorym dzieckiem. Poradnik odnosi się do aktywności takich jak praca na etat, zlecenie czy prowadzenie własnej firmy oraz innych mniej typowych sytuacji. Jest on dostępny m.in. na stronie internetowej zus.pl.