23 czerwca: Międzynarodowy Dzień Sygnalisty. To już 2. lata od ogłoszenia ustawy o ochronie sygnalistów

Od „whistleblower" w Ameryce do sygnalisty w Polsce

Mało osób ma świadomość, że pojęcie „whistleblower", czyli sygnalista, weszło do powszechnego obiegu w latach 70. ubiegłego stulecia, głównie za sprawą amerykańskiego działacza społecznego Ralpha Nadera. Nader świadomie posługiwał się tym terminem, aby odciąć się od pejoratywnych skojarzeń z donosicielstwem. Metafora, którą się posłużył, nawiązywała do arbitra sportowego, który „dmucha w gwizdek", aby przerwać grę w momencie, gdy dochodzi do faulu. Choć samo wyrażenie funkcjonowało w języku angielskim wcześniej, to właśnie Nader nadał mu głębszy wymiar etyczny i społeczny, wiążąc je z obroną interesu publicznego.

Na Starym Kontynencie znaczenie roli sygnalisty zaczęło rosnąć dopiero na przełomie XX i XXI wieku. Impulsem do zmian stały się głośne, ogólnoświatowe afery finansowe, korupcyjne i środowiskowe, które boleśnie obnażyły brak systemowego wsparcia dla osób ujawniających nadużycia. Nawet tam, gdzie pewne formy ochrony istniały, ich zakres był dalece niejednolity w poszczególnych krajach Unii Europejskiej.

Polska ustawa o ochronie sygnalistów – fundament nowych standardów

Zatem uchwalenie ustawy z 14 czerwca 2024 roku istotnie wzmocniło pozycję sygnalistów w polskim porządku prawnym. Regulacja ta wyznacza nowe standardy w obszarze bezpieczeństwa, poufności oraz przeciwdziałania represjom wobec osób informujących o naruszeniach prawa. Ustawa gwarantuje w szczególności:

• ochronę tożsamości sygnalisty – dane osoby zgłaszającej pozostają poufne,
• zakaz podejmowania działań odwetowych wobec osób informujących o nieprawidłowościach,
• obowiązek utworzenia wewnętrznych kanałów zgłaszania w organizacjach zarówno publicznych, jak i prywatnych,
• możliwość kierowania zgłoszeń zewnętrznych do organów publicznych, w tym do Rzecznika Praw Obywatelskich.

Regulacja ta stanowi prawny fundament, który realnie umacnia kulturę przejrzystości i odpowiedzialności w sektorze publicznym i prywatnym. Co istotne, ochrona przysługuje sygnaliście niezależnie od formy świadczenia pracy czy pełnienia służby – obejmuje osoby zatrudnione na umowę o pracę, umowę cywilnoprawną, prowadzące działalność gospodarczą, wolontariuszy, a także osoby pełniące służbę wojskową. Parasol ochronny rozciąga się również na osoby dokonujące zgłoszenia jeszcze przed formalnym nawiązaniem stosunku pracy – na przykład w trakcie procesu rekrutacyjnego – a także na byłych pracowników. Kluczowe jest to, że ochrona zaczyna obowiązywać od momentu dokonania zgłoszenia lub ujawnienia publicznego

Kim jest sygnalista i co może zgłaszać

Sygnalistą w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna, która zgłasza lub ujawnia publicznie informację o naruszeniu prawa uzyskaną w kontekście związanym z pracą. Przez informację o naruszeniu prawa rozumie się przy tym nie tylko wiedzę o zaistniałym naruszeniu, ale także uzasadnione podejrzenie, że do naruszenia doszło, trwa lub prawdopodobnie dojdzie – zarówno w podmiocie, w którym sygnalista pracuje lub pracował, jak i w organizacji, z którą utrzymywał kontakt zawodowy. Obejmuje to również informacje o próbach ukrycia takiego naruszenia. Katalog dziedzin, których mogą dotyczyć zgłoszenia, jest szeroki. Obejmuje między innymi:

• korupcję
• zamówienia publiczne,
• bezpieczeństwo transportu, żywności i pasz oraz produktów,
• usługi, produkty i rynki finansowe,
• ochronę środowiska,
• zdrowie publiczne,
• zdrowie i dobrostan zwierząt,
• ochronę konsumentów,
• ochronę prywatności i danych osobowych,
• bezpieczeństwo sieci i systemów teleinformatycznych,
• ochronę radiologiczną i bezpieczeństwo jądrowe,
• interesy finansowe Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz Unii Europejskiej,
• przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu,
• konstytucyjne wolności i prawa człowieka i obywatela,
• rynek wewnętrzny UE, w tym zasady konkurencji, pomocy państwa i opodatkowania osób prawnych.-

W jaki sposób można zgłosić naruszenie prawa?

Ustawa przewiduje trzy ścieżki informowania o nieprawidłowościach. Sygnalista może dokonać zgłoszenia wewnętrznego – skierowanego do odpowiedniej komórki w swojej organizacji lub do pracodawcy. Może również zdecydować się na zgłoszenie zewnętrzne, kierując je do Rzecznika Praw Obywatelskich albo do właściwego organu publicznego. Trzecią możliwością jest ujawnienie publiczne, polegające na podaniu informacji o naruszeniu prawa do wiadomości publicznej – na przykład za pośrednictwem mediów społecznościowych.

Ochrona sygnalisty

Ochrona sygnalisty zaczyna obowiązywać już od momentu dokonania zgłoszenia lub ujawnienia publicznego. Osoba zgłaszająca nie musi przy tym uprawdopodabniać, że do naruszenia rzeczywiście doszło, ani nie jest zobowiązana do składania oświadczeń pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych informacji. Warunkiem objęcia ochroną jest uzasadnione przekonanie sygnalisty, że informacja będąca przedmiotem zgłoszenia jest prawdziwa w chwili jego dokonywania, że stanowi informację o naruszeniu prawa i że została uzyskana w kontekście związanym z pracą.

Zakaz działań odwetowych – tarcza ochronna dla sygnalisty

Jednym z filarów ustawy jest bezwzględny zakaz podejmowania działań odwetowych wobec sygnalistów. Przez działanie odwetowe rozumie się każde bezpośrednie lub pośrednie działanie bądź zaniechanie w kontekście związanym z pracą, które zostało spowodowane zgłoszeniem lub ujawnieniem publicznym i które narusza lub może naruszyć prawa sygnalisty albo wyrządza mu nieuzasadnioną szkodę – w tym polegającą na bezpodstawnym inicjowaniu postępowań przeciwko niemu. Katalog zakazanych działań odwetowych jest obszerny i obejmuje między innymi:

1. odmowę nawiązania stosunku pracy,
2. wypowiedzenie lub rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia,
3. niezawarcie kolejnej umowy, gdy sygnalista miał uzasadnione oczekiwanie jej kontynuacji,
4. obniżenie wynagrodzenia,
5. wstrzymanie awansu lub pominięcie przy awansowaniu,
6. przeniesienie na niższe stanowisko,
7. zawieszenie w obowiązkach pracowniczych lub służbowych,
8. przekazanie obowiązków sygnalisty innemu pracownikowi,
9. niekorzystną zmianę miejsca pracy lub rozkładu czasu pracy,
10. negatywną ocenę wyników pracy,
11. nałożenie środka dyscyplinarnego, w tym kary finansowej,
12. przymus, zastraszanie lub wykluczenie,
13. mobbing i dyskryminację,
14. wstrzymanie udziału w szkoleniach podnoszących kwalifikacje,
15. nieuzasadnione skierowanie na badania lekarskie, w tym psychiatryczne,
16. działania utrudniające znalezienie pracy w danym sektorze lub branży,
17. spowodowanie straty finansowej lub utraty dochodu,
18. naruszenie dóbr osobistych, w szczególności dobrego imienia sygnalisty.

Za działanie odwetowe uznaje się również samą groźbę lub próbę podjęcia któregokolwiek z wymienionych działań. Co szczególnie istotne, w razie sporu to na pracodawcy spoczywa ciężar udowodnienia, że podjęte działania nie miały charakteru odwetowego i nie pozostają w związku przyczynowo-skutkowym z dokonanym zgłoszeniem. Sygnalista musi jedynie uprawdopodobnić, że działania pracodawcy były powiązane z faktem zgłoszenia.

Ochrona przewidziana ustawą nie ogranicza się wyłącznie do samego sygnalisty. Obejmuje również osoby, które pomagały mu w dokonaniu zgłoszenia lub ujawnienia publicznego w kontekście związanym z pracą – ich wsparcie nie powinno zostać ujawnione. Ochroną objęte są także osoby powiązane z sygnalistą, czyli osoby fizyczne, które mogą doświadczyć działań odwetowych w związku ze zgłoszeniem. Do grona tych osób zalicza się między innymi współpracowników sygnalisty oraz osoby mu najbliższe. Zarówno osoby pomagające, jak i powiązane z sygnalistą korzystają z takiego samego zakresu ochrony jak sam sygnalista.

Rzecznik Praw Obywatelskich i Zespół do spraw Sygnalistów – strażnicy systemu

Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich od lat podejmowało działania – zarówno o charakterze systemowym, jak i w sprawach indywidualnych – zmierzające do zapewnienia należytej ochrony osobom zawiadamiającym o naruszeniach prawa. Rzecznik zgłaszał również swój udział w postępowaniach sądowych w przypadkach, gdy wobec osób informujących o nieprawidłowościach stosowano działania odwetowe.

Rzecznik Praw Obywatelskich pełni ponadto rolę doradczą – udziela porad dotyczących praw i środków ochrony prawnej nie tylko sygnalistom, ale także osobom pomagającym w dokonaniu zgłoszenia, osobom powiązanym z sygnalistą, a nawet osobom prawnym lub jednostkom organizacyjnym, które udzielają sygnaliście wsparcia lub są z nim powiązane. Prawo do uzyskania informacji i porad o przysługujących środkach ochrony przysługuje również osobie, której zgłoszenie dotyczy. Do zadań RPO należy także upowszechnianie wiedzy na temat ochrony praw sygnalistów, prowadzenie działalności edukacyjnej, opracowywanie materiałów promocyjnych i dydaktycznych, organizowanie konferencji, seminariów, wykładów i warsztatów. Zespół do spraw Sygnalistów sporządza ponadto sprawozdania zawierające dane statystyczne o zgłoszeniach zewnętrznych, przekazywane Sejmowi, Senatowi oraz Komisji Europejskiej.