Renta z tytułu niezdolności do pracy. Koniec z komisjami lekarskimi

13 kwietnia 2026 r. weszły w życie przepisy zmieniające zasady orzecznictwa lekarskiego w ZUS. Rozszerzają one niektóre uprawnienia orzecznicze na inne zawody medyczne, takie jak fizjoterapeuci oraz pielęgniarki.

Na największe zmiany jednak dopiero czekamy, bo wejdą one w życie 1 stycznia 2027 r. W sprawach, w których wymagane było orzeczenie lekarza orzecznika, sprzeciwu nie będą rozpatrywały już komisje lekarskie.

Ma to przyspieszyć wydanie decyzji przede wszystkim w sprawach o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Renta z tytułu niezdolności do pracy: warunki otrzymania

 Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnił łącznie następujące warunki:

• jest niezdolny do pracy;
• ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy;
• niezdolność do pracy powstała w okresach ubezpieczenia oraz w okresach pobierania świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego lub zasiłku dla opiekuna, za które nie było obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów;
• nie ma ustalonego prawa do emerytury z FUS lub nie spełnia warunków do jej uzyskania.

Warunku dotyczącego powstania niezdolności w określonym czasie nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy.

Wymagany okres składkowy i nieskładkowy: wyjątki i dziesięciolecie

Wymagany okres składkowy i nieskładkowy uzależniony jest od tego, kiedy powstała niezdolność do pracy i wynosi:

• 1 rok - jeżeli niezdolność powstała przed ukończeniem 20 lat;
• 2 lata - jeżeli niezdolność powstała w wieku powyżej 20 lat do 22 lat;
• 3 lata - jeżeli niezdolność powstała w wieku powyżej 22 lat do 25 lat;
• 4 lata - jeżeli niezdolność powstała w wieku powyżej 25 lat do 30 lat;
• 5 lat - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat.

W tym ostatnim przypadku okres ten powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy, chyba że ubezpieczony udowodnił okres składkowy wynoszący co najmniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy.

Warunek okresu składkowego i nieskładkowego nie jest w ogóle wymagany od ubezpieczonego, którego niezdolność do pracy jest spowodowana wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy.

Całkowita i częściowa niezdolność do pracy: definicje ustawowe

Niezdolną do pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu.

Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy.

Częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji.

Ocena ZUS niezdolności do pracy: kryteria i okres orzekania

Przy ocenie stopnia i przewidywanego okresu niezdolności do pracy oraz rokowania co do jej odzyskania dla celów przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy uwzględnia się:

• stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji;
• możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne.

Niezdolność do pracy orzeka się na okres nie dłuższy niż 5 lat, chyba że według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu.

 Jeżeli osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy przez okres co najmniej ostatnich 5 lat poprzedzających dzień badania lekarskiego brakuje mniej niż 5 lat do osiągnięcia wieku emerytalnego, w przypadku dalszego stwierdzenia niezdolności do pracy orzeka się niezdolność do pracy na okres do dnia osiągnięcia tego wieku.

Zmiany od 1 stycznia 2027 r.: sprzeciw bez komisji lekarskiej

1 stycznia 2027 r. wejdzie w życie kolejna część reformy orzecznictwa lekarskiego w ZUS. Wydawanie orzeczeń ma zostać usprawnione przede wszystkim w ten sposób, że sprzeciw od orzeczenia lekarza orzecznika nie będzie rozpatrywany przez trzyosobową komisję, a jednoosobowo przez lekarza orzecznika. Ma to być receptą na braki kadrowe wśród lekarzy pracujących w ZUS.

Poniższe zagadnienia dotyczą już nowych przepisów, a więc tych zawartych w art. 85a i nast. ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, które od 1 stycznia 2027 r. zastąpią zasady orzekania o niezdolności do pracy zawarte dotychczas w art. 14 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Termin wydania orzeczenia: 30 dni i ponaglenie w 7 dni

Orzeczenia będą wydawane elektronicznie w ciągu 30 dni od dnia wszczęcia postępowania.

Do tego terminu nie wlicza się okresu:

• uzupełnienia dokumentacji medycznej niezbędnej do wydania orzeczenia;
• przeprowadzenia badania osoby zainteresowanej;

ZUS zawiadomi o tych okolicznościach osobę zainteresowaną.

W przypadku przekroczenia terminu osoba zainteresowana może wnieść ponaglenie do ZUS.

Ponaglenie rozpatruje się w terminie 7 dni od dnia jego wpływu do ZUS. W razie uznania ponaglenia za zasadne ZUS niezwłocznie wyznacza termin wydania orzeczenia oraz wyjaśnia przyczyny przekroczenia terminu.

Doręczenie orzeczeń ZUS: elektronizacja i moc dowodowa wydruku

Orzeczenie będzie doręczane osobie zainteresowanej oraz innym podmiotom uprawnionym. Będzie doręczane w postaci elektronicznej albo w postaci jego wydruku, jeżeli doręczenie w postaci elektronicznej nie jest możliwe lub żąda tego osoba zainteresowana.

Wydruk orzeczenia zawiera informację, że orzeczenie zostało wydane w postaci elektronicznej przy wykorzystaniu systemu teleinformatycznego ZUS i opatrzone kwalifikowanym podpisem elektronicznym, kwalifikowaną pieczęcią elektroniczną, podpisem zaufanym, podpisem osobistym albo z wykorzystaniem sposobu potwierdzania pochodzenia oraz integralności danych dostępnego w systemie teleinformatycznym udostępnionym bezpłatnie przez ZUS.

Wydruk orzeczenia stanowi dowód tego, co zostało stwierdzone w orzeczeniu wydanym w postaci elektronicznej przy wykorzystaniu systemu teleinformatycznego ZUS.

Sprzeciw od orzeczenia: 14 dni i przywrócenie terminu

Od orzeczenia osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw w terminie 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia. Sprzeciw składa się do ZUS.

Zakład nie rozpatrzy sprzeciwu wniesionego po terminie, jednak w uzasadnionych przypadkach na wniosek osoby zainteresowanej ZUS może przywrócić termin na złożenie sprzeciwu.

Zarzut wadliwości orzeczenia: 14 dni dla głównego lekarza orzecznika

Główny lekarz orzecznik albo zastępca głównego lekarza orzecznika, w terminie 14 dni od dnia wydania orzeczenia, może zgłosić zarzut wadliwości orzeczenia i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia. O zgłoszeniu zarzutu wadliwości orzeczenia ZUS niezwłocznie zawiadamia osobę zainteresowaną lub podmiot uprawniony do otrzymania orzeczenia w przypadkach przewidzianych przepisami innych ustaw.

Kto rozpatrzy sprzeciw po 1 stycznia 2027 r.: lekarz orzecznik

Sprzeciwu od orzeczenia nie będzie rozpatrywała już komisja lekarska.

W przypadku wniesienia sprzeciwu lub zgłoszenia zarzutu wadliwości orzeczenia wydanego przez lekarza orzecznika albo osobę wykonującą samodzielny zawód medyczny główny lekarz orzecznik albo zastępca głównego lekarza orzecznika skieruje sprawę do ponownego rozpatrzenia przez lekarza orzecznika.

Lekarz orzecznik przy wydawaniu orzeczenia, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy w związku z wniesieniem sprzeciwu lub zgłoszeniem zarzutu wadliwości, nie jest związany zakresem wniesionego sprzeciwu lub zgłoszonego zarzutu wadliwości.

Przy wyznaczaniu lekarza orzecznika do ponownego rozpatrzenia sprawy uwzględnia się:

• posiadaną przez lekarza specjalizację;
• potrzebę dokonania prawidłowej i kompleksowej oceny okoliczności wynikających z celu, dla którego jest wydawane orzeczenie;
• konieczność skierowania sprawy do innego lekarza orzecznika niż wydający orzeczenie - w przypadku, gdy sprzeciw lub zarzut wadliwości dotyczy orzeczenia wydanego przez lekarza orzecznika.

Sprawy szczególnie skomplikowane: trzech lekarzy zamiast komisji

W sprawach szczególnie skomplikowanych główny lekarz orzecznik albo zastępca głównego lekarza orzecznika może skierować sprawę do ponownego rozpatrzenia przez trzech lekarzy orzeczników orzekających łącznie. Jednak to gremium nie będzie miało statusu „komisji lekarskiej”.

Decyzja o rencie: jakie orzeczenie stanowi podstawę

Podstawą do wydania decyzji w sprawie renty z tytułu niezdolności do pracy jest orzeczenie:

• wobec którego nie wniesiono sprzeciwu;
• co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości;
• wydane w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy.

Dopiero gdy takie orzeczenie stwierdzi niezdolność do pracy, całkowitą lub częściową, ZUS będzie mógł wydać decyzję przyznającą prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Czas wydania takiego ostatecznego orzeczenia jest więc kluczowy dla trwania całego postępowania o wydanie renty z tytułu niezdolności do pracy.