Po zaćmieniu Słońca z 12 sierpnia do okulistów w Europie zgłaszają się pacjenci z zaburzeniami widzenia. Problemem jest retinopatia słoneczna, czyli uszkodzenie siatkówki wywołane bezpośrednim patrzeniem na Słońce. Niepokojące jest to, że pierwsze objawy nie zawsze pojawiają się od razu, a samemu uszkodzeniu często nie towarzyszy ból. Część zmian może mieć charakter nieodwracalny.
Zaćmienie Słońca z 12 sierpnia 2026 r. było jednym z najważniejszych zjawisk astronomicznych ostatnich lat w Europie. Całkowitą fazę można było obserwować m.in. w części Hiszpanii i Islandii, natomiast na dużym obszarze kontynentu zjawisko miało charakter częściowy. W Polsce zakrycie tarczy słonecznej było szczególnie duże na zachodzie kraju i sięgało około 85 proc. Polska Agencja Kosmiczna informowała przed wydarzeniem, że zaćmienie rozpocznie się po godz. 19, a jego maksymalna faza przypadnie około godz. 20.10.
Kilka dni po tym wydarzeniu zaczęły napływać informacje o osobach szukających pomocy medycznej z powodu problemów ze wzrokiem. W Hiszpanii po zaćmieniu pomocy udzielono ponad 300 osobom. W samym Madrycie odnotowano 101 interwencji związanych ze zjawiskiem, w Kraju Basków 58, a w Murcji 32 przypadki okulistyczne. W pierwszych komunikatach nie informowano o ciężkich obrażeniach u większości tych pacjentów, jednak lekarze zaznaczali, że część następstw ekspozycji może ujawniać się później.
Na problem zwraca uwagę prof. Robert Rejdak, kierownik Kliniki Okulistyki Ogólnej Uniwersytetu Medycznego w Lublinie i prezes Stowarzyszenia Chirurgów Okulistów Polskich. W rozmowie z Katarzyną Pinkosz z NewsMed/Wprost wskazuje, że na oddziały okulistyczne w Europie zgłaszają się osoby z objawami retinopatii słonecznej. Jest to uszkodzenie siatkówki, przede wszystkim jej centralnej części – plamki żółtej – powstające po bezpośrednim patrzeniu na Słońce albo inne wyjątkowo silne źródło światła.
Ciemna plama i falujące linie. Objawy mogą pojawić się z opóźnieniem
Retinopatia słoneczna jest szczególnie podstępna, ponieważ człowiek może początkowo nie zdawać sobie sprawy z uszkodzenia wzroku. Siatkówka nie daje takiego sygnału bólowego jak np. rogówka. Po kilku godzinach, a czasem nawet dopiero po kilku dniach, w centralnej części pola widzenia może pojawić się ciemna albo szara plama. Obraz staje się mniej ostry, a proste krawędzie i linie mogą sprawiać wrażenie wygiętych lub falujących.
Do charakterystycznych symptomów należą również pogorszenie możliwości czytania i rozpoznawania szczegółów, zaburzenia widzenia barw, światłowstręt oraz zniekształcenie centralnego obrazu. W przypadku takich objawów po obserwowaniu Słońca konieczna jest pilna konsultacja okulistyczna. Jak podkreśla prof. Rejdak, badanie OCT pozwala lekarzowi uwidocznić uszkodzenia warstwy fotoreceptorów. W części przypadków zmiany mogą okazać się trwałe.
Podobne ostrzeżenia publikuje American Academy of Ophthalmology. Organizacja wskazuje, że skutkiem patrzenia na zaćmienie bez prawidłowej ochrony może być m.in. niewyraźne widzenie, zaburzenie centralnego pola widzenia lub pojawienie się w nim martwego punktu. Nie istnieje swoiste leczenie pozwalające natychmiast odwrócić uszkodzenie siatkówki spowodowane promieniowaniem słonecznym.
Zwykłe okulary przeciwsłoneczne nie chronią podczas obserwacji zaćmienia
Jednym z najpoważniejszych błędów jest traktowanie zwykłych okularów przeciwsłonecznych jako zabezpieczenia umożliwiającego bezpośrednią obserwację Słońca. Nawet bardzo ciemne szkła nie są do tego przeznaczone. NASA przypomina, że do obserwowania częściowego zaćmienia potrzebne są specjalne okulary zaćmieniowe lub ręczne filtry słoneczne odpowiadające wymaganiom normy ISO 12312-2. Takie filtry są wielokrotnie ciemniejsze od zwykłych okularów przeciwsłonecznych.
Prof. Rejdak również wskazuje właśnie na filtry zgodne z normą ISO 12312-2 jako właściwe zabezpieczenie. Osobnych filtrów wymagają aparaty fotograficzne, lornetki i teleskopy. Patrzenie przez urządzenie optyczne w kierunku Słońca bez odpowiedniego zabezpieczenia jest szczególnie niebezpieczne, ponieważ układ optyczny skupia promieniowanie.
Problem nie zakończył się wraz z zaćmieniem. Bezpośrednie wpatrywanie się w tarczę słoneczną jest niebezpieczne także w zwykły dzień. Natomiast podczas codziennego przebywania na zewnątrz znaczenie ma ochrona przed promieniowaniem UV. Prof. Rejdak zaleca okulary przeciwsłoneczne wyposażone w filtr UV 400 i spełniające normy bezpieczeństwa. Długotrwała ekspozycja na silne promieniowanie słoneczne może zwiększać ryzyko zmian dotyczących różnych struktur oka.
Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje m.in. na związek przewlekłej ekspozycji na promieniowanie UV z rozwojem zaćmy i skrzydlika. WHO szacuje, że nawet około 10 proc. przypadków zaćmy może mieć związek z nadmierną ekspozycją na UV i można byłoby im zapobiec poprzez odpowiednią ochronę.
Soczewki kontaktowe i woda. Latem rośnie ryzyko groźnych infekcji
Słońce nie jest jedynym letnim zagrożeniem dla oczu. Okuliści regularnie przyjmują pacjentów z infekcjami rozwijającymi się po pływaniu w soczewkach kontaktowych. Dotyczy to nie tylko basenów i jezior. Ryzyko wiąże się również z kontaktem soczewek z wodą podczas korzystania z jacuzzi czy nawet brania prysznica.
Prof. Rejdak podkreśla, że na soczewkach mogą osadzać się drobnoustroje, a rozwijające się zakażenie rogówki w najcięższych przypadkach stanowi zagrożenie dla wzroku. Szczególnie trudne w leczeniu mogą być infekcje grzybicze oraz zakażenia wywołane przez Acanthamoebę. Typowe sygnały alarmowe to ból i pieczenie oka, łzawienie, światłowstręt, rozmazany obraz oraz narastanie objawów po kąpieli.
Centers for Disease Control and Prevention zaleca osobom używającym soczewek kontaktowych zdejmowanie ich przed pływaniem i prysznicem. Soczewek nie należy także płukać ani przechowywać w wodzie. CDC zwraca uwagę, że zapalenie rogówki wywoływane przez Acanthamoebę może prowadzić do trwałego pogorszenia widzenia, a osoby korzystające z soczewek kontaktowych stanowią szczególnie istotną grupę ryzyka.
Klimatyzacja, samolot i suche oko
Latem problemem może być także wysuszenie powierzchni oka. Klimatyzowane pomieszczenia i wymuszony ruch powietrza mogą nasilać objawy zespołu suchego oka: pieczenie, zaczerwienienie, uczucie piasku pod powiekami czy łzawienie.
Podobny mechanizm występuje podczas długiej podróży samolotem. Prof. Rejdak radzi, aby osoby noszące soczewki podczas wielogodzinnego lotu rozważyły ich zdjęcie i zastąpienie okularami. Pomocne może być również stosowanie preparatów nawilżających. Sztuczne łzy mogą dodatkowo ułatwiać usuwanie alergenów z powierzchni oka, co ma znaczenie szczególnie u osób zmagających się z alergią.
Urazy oczu podczas koszenia i remontów
Do szpitali okulistycznych latem trafiają także pacjenci po urazach związanych z pracami wykonywanymi wokół domu i w ogrodzie. Zagrożenie pojawia się podczas koszenia trawy, cięcia i szlifowania materiałów, piłowania czy malowania. Drobny fragment drewna, metalu albo kamienia rozpędzony przez narzędzie może uderzyć bezpośrednio w oko.
Okuliści zalecają stosowanie okularów ochronnych podczas takich prac. Szczególnej uwagi wymagają ciała obce wbite w rogówkę lub głębsze struktury oka oraz kontakt z substancjami chemicznymi. W takich sytuacjach nie należy czekać na samoistne ustąpienie objawów – potrzebna jest szybka ocena lekarska.
Pół miliona pacjentów czeka na pierwszą wizytę u okulisty
Skala problemów ze wzrokiem wykracza daleko poza sezonowe urazy i powikłania po ekspozycji na Słońce. Prof. Rejdak ocenia, że około pół miliona pacjentów oczekuje obecnie na pierwszą wizytę okulistyczną. W jego ocenie potrzebne są zmiany organizacyjne, w tym szersze wykorzystywanie badań przesiewowych, optometrystów oraz telemedycyny wspieranej przez sztuczną inteligencję.
Jednym z możliwych zastosowań AI jest analiza zdjęć dna oka i badań OCT. Algorytmy mogą wskazywać przypadki wymagające dokładniejszej diagnostyki, zanim pacjent zostanie skierowany na pełną konsultację specjalistyczną. Nie oznacza to zastąpienia okulisty, lecz możliwość szybszego wyselekcjonowania osób, u których istnieje ryzyko poważnej choroby.
Znaczenie regularnych kontroli rośnie wraz z wiekiem. Prof. Rejdak zaleca okresowe badania okulistyczne szczególnie po ukończeniu 40 lat, m.in. ze względu na możliwość wczesnego wykrywania jaskry, zaćmy i zmian dotyczących plamki żółtej. Szczególnej kontroli wymagają również osoby chore na cukrzycę typu 2, ponieważ jednym z jej powikłań mogą być uszkodzenia narządu wzroku.
Źródła:
- NewsMed/Wprost – rozmowa Katarzyny Pinkosz z prof. Robertem Rejdakiem
- NASA – materiały dotyczące bezpiecznej obserwacji zaćmienia Słońca i normy ISO 12312-2
- Polska Agencja Kosmiczna – informacje dotyczące zaćmienia Słońca z 12 sierpnia 2026 r.
- European Space Agency – przebieg całkowitego zaćmienia Słońca z 12 sierpnia 2026 r.
- American Academy of Ophthalmology – informacje dotyczące retinopatii słonecznej i uszkodzenia wzroku podczas zaćmienia
- Centers for Disease Control and Prevention – bezpieczeństwo używania soczewek kontaktowych i ryzyko zakażenia Acanthamoebą
- World Health Organization – wpływ promieniowania UV na oczy
- Cadena SER – dane o interwencjach medycznych po zaćmieniu Słońca w Hiszpanii
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu