Putin przekroczył granicę, której przez lata unikał. Japonia reaguje z furią

Wizyta Władimira Putina 13 sierpnia na Iturupie, nazywanym przez Japończyków Etorofu, miała znaczenie znacznie wykraczające poza zwykłą podróż gospodarczą na rosyjski Daleki Wschód. Był to pierwszy pobyt rosyjskiego prezydenta na południowych Wyspach Kurylskich, do których prawa zgłasza Japonia. Rosyjska administracja poinformowała, że Putin odwiedził m.in. miejscowy szpital oraz zakład przetwórstwa rybnego Yasny.

Rosyjski przywódca oglądał zakład, rozmawiał z mieszkańcami i próbował lokalnych produktów rybnych. W normalnych okolicznościach taki program wizyty mógłby wyglądać jak rutynowa inspekcja odległego regionu Federacji Rosyjskiej. W przypadku Iturupu niemal każdy element obecności rosyjskiego prezydenta ma jednak wymiar polityczny. Tokio uważa bowiem wyspę za część tzw. Terytoriów Północnych i nie uznaje rosyjskich praw do czterech najbardziej na południe wysuniętych wysp archipelagu.

Putin przez ponad ćwierć wieku sprawowania władzy unikał takiej wizyty, mimo że na spornych wyspach pojawiali się inni wysocy rangą rosyjscy politycy. Były prezydent Dmitrij Miedwiediew odwiedził Kunashir już w 2010 r. Obecna decyzja Putina została więc odczytana nie tylko jako potwierdzenie rosyjskiej kontroli nad terytorium, ale również jako świadome przekroczenie bariery, której wcześniej Kreml nie chciał naruszać.

Ostra reakcja Japonii i protest przeciwko Rosji

Odpowiedź Tokio była natychmiastowa. Premier Japonii Sanae Takaichi uznała wizytę rosyjskiego prezydenta za „absolutnie niedopuszczalną”. Podkreśliła również, że ruch Moskwy rani uczucia Japończyków. Japoński minister spraw zagranicznych Toshimitsu Motegi wezwał rosyjskiego ambasadora Nikolaya Nozdreva i złożył formalny protest.

Stanowisko Tokio pozostaje niezmienne: cztery wyspy – Etorofu, Kunashiri, Shikotan oraz grupa Habomai – są przez Japonię uznawane za część jej terytorium. Rosja określa je natomiast jako południową część Wysp Kurylskich i uważa rosyjską suwerenność nad nimi za wynik II wojny światowej, którego nie można kwestionować.

Spór ma również bardzo konkretny skutek prawny i dyplomatyczny. Rosja i Japonia do dziś nie zawarły traktatu pokojowego kończącego formalnie stan powstały po II wojnie światowej. Problem Wysp Kurylskich przez kolejne dekady pozostawał najważniejszą przeszkodą w osiągnięciu porozumienia.

Spór o Wyspy Kurylskie sięgający końca II wojny światowej

Źródła konfliktu prowadzą do ostatnich dni wojny na Pacyfiku. Związek Radziecki wypowiedział wojnę Japonii w sierpniu 1945 r., a następnie wojska radzieckie zajęły archipelag. Japońscy mieszkańcy czterech południowych wysp zostali później wysiedleni. Według danych przywoływanych przez japońską dyplomację do 1949 r. tereny te musiało opuścić około 17 tys. Japończyków.

Moskwa uznaje zmianę granic za jeden z rezultatów II wojny światowej. Japonia utrzymuje natomiast, że Etorofu, Kunashiri, Shikotan i Habomai nie powinny być traktowane tak samo jak pozostała część archipelagu Kurylów i nigdy nie zaakceptowała rosyjskiej suwerenności nad nimi.

Znaczenie konfliktu pozostaje również symboliczne. Dla rodzin wysiedlonych Japończyków wyspy są miejscem pochodzenia przodków, a przez wiele lat organizowano specjalne wizyty bezwizowe umożliwiające byłym mieszkańcom odwiedzanie rodzinnych miejsc oraz grobów.

Załamanie polityki zbliżenia Japonii z Rosją

Jeszcze kilka lat temu relacje wyglądały zupełnie inaczej. Były premier Japonii Shinzo Abe podejmował intensywne próby osiągnięcia kompromisu z Putinem. Tokio liczyło, że współpraca gospodarcza i japońskie inwestycje na rosyjskim Dalekim Wschodzie stworzą warunki pozwalające na rozwiązanie przynajmniej części sporu.

W tle znajdowały się również Chiny. Japońskie władze zakładały, że zbyt daleko idąca izolacja Rosji może jeszcze mocniej związać Moskwę z Pekinem. Próbowano więc pozostawić Kremlowi przestrzeń do prowadzenia bardziej niezależnej polityki w Azji.

Rozważano różne warianty kompromisu, w tym rozwiązanie oparte na radziecko-japońskiej deklaracji z 1956 r., przewidującej możliwość przekazania Japonii Shikotanu i Habomai po zawarciu traktatu pokojowego. Do przełomu nigdy jednak nie doszło.

Rosyjska inwazja na Ukrainę w lutym 2022 r. praktycznie zakończyła ten etap stosunków.

Wojna w Ukrainie zmieniła relacje Moskwy z Tokio

Japonia po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej agresji dołączyła do państw nakładających sankcje na Moskwę i zaczęła wspierać Ukrainę finansowo, humanitarnie oraz w procesie odbudowy. Rosja odpowiedziała między innymi zawieszeniem rozmów dotyczących traktatu pokojowego oraz programów związanych ze spornymi wyspami.

W efekcie przestrzeń do negocjacji praktycznie zniknęła. Wizyta Putina na Iturupie jest kolejnym dowodem, że Kreml przestał traktować utrzymywanie dobrych relacji z Japonią jako strategiczny priorytet.

Dla Moskwy Tokio stało się jednym z państw obozu wspierającego Ukrainę. Z punktu widzenia Japonii rosyjska agresja pokazała natomiast, że konflikt dotyczący terytorium i granic nie jest abstrakcyjnym problemem historycznym.

Rosyjskie manewry wojskowe w pobliżu Japonii

Wizyta Putina nie nastąpiła w politycznej próżni. Na początku sierpnia Rosja przeprowadziła szeroko zakrojone ćwiczenia wojskowe obejmujące Morze Japońskie, Morze Ochockie oraz północno-zachodnią część Pacyfiku. Według rosyjskich informacji w przedsięwzięciu uczestniczyło około 60 okrętów, 30 samolotów i ponad 13 tys. żołnierzy. Japonia protestowała przeciwko manewrom prowadzonym w rejonie spornych wysp.

Militaryzacja regionu ma dla Tokio szczególne znaczenie. Wyspy znajdują się w strategicznym miejscu pomiędzy Hokkaido, Kamczatką, Morzem Ochockim i otwartym Pacyfikiem. Rosja rozbudowuje na Kurylach infrastrukturę wojskową i wzmacnia zdolności obronne swoich jednostek.

Dodatkowym elementem regionalnej układanki pozostaje coraz bliższa współpraca Rosji z Chinami. Moskwa i Pekin zwiększyły skalę wspólnych patroli lotniczych i morskich w rejonie zachodniego Pacyfiku oraz Morza Japońskiego.

Korea Północna dokłada kolejny element presji na Japonię

Zaledwie dwa dni przed wizytą Putina Korea Północna przeprowadziła kolejny test rakiety balistycznej. Pocisk wystrzelony 12 sierpnia z rejonu Wonsan przeleciał ponad 700 km i spadł do morza pomiędzy Półwyspem Koreańskim a Japonią, poza japońską wyłączną strefą ekonomiczną. Tokio również w tej sprawie złożyło protest.

Dla Japonii coraz istotniejsze staje się nie tylko każde z tych zagrożeń osobno, lecz przede wszystkim pogłębiająca się współpraca Rosji, Chin i Korei Północnej. Pekin pozostaje głównym strategicznym rywalem Stanów Zjednoczonych w regionie, Pjongjang rozwija program nuklearny i rakietowy, natomiast Rosja prowadzi wojnę przeciwko Ukrainie i zacieśnia wojskowe relacje z Koreą Północną.

Właśnie ta kumulacja powoduje zasadniczą zmianę japońskiej polityki bezpieczeństwa.

Przyspieszone zbrojenia Japonii i nowe zdolności militarne

Tokio w ostatnich latach zdecydowanie zwiększa nakłady na siły zbrojne. Japonia rozwija między innymi zdolności do prowadzenia uderzeń na dużych odległościach, kupuje amerykańskie pociski Tomahawk, inwestuje w bezzałogowe systemy powietrzne i morskie oraz rozbudowuje współpracę wojskową ze Stanami Zjednoczonymi i innymi partnerami.

W japońskiej debacie o bezpieczeństwie wojna w Ukrainie jest regularnie przedstawiana jako ostrzeżenie, że próba zmiany granic siłą może nastąpić również w Azji. Z tego powodu wydarzenia związane z Tajwanem, rosyjska obecność wojskowa na Dalekim Wschodzie oraz arsenał Korei Północnej są coraz częściej analizowane jako elementy jednego środowiska bezpieczeństwa.

Rząd Sanae Takaichi kontynuuje proces odchodzenia od bardzo ostrożnej polityki obronnej prowadzonej przez Japonię przez większość okresu powojennego. W tym kontekście podróż Putina na Iturup może przynieść skutek odwrotny do oczekiwanego przez Moskwę. Zamiast zastraszyć Tokio i podkreślić trwałość rosyjskiej kontroli nad wyspami, może stać się kolejnym argumentem na rzecz szybszego zwiększania potencjału militarnego Japonii.

Wyspy Kurylskie jako element szerszej rywalizacji mocarstw

Znaczenie wizyty rosyjskiego prezydenta wykracza tym samym poza dwustronny konflikt terytorialny. Moskwa pokazuje, że po zerwaniu politycznego dialogu z Tokio nie zamierza pozostawiać przestrzeni dla dawnych koncepcji kompromisu.

Jednocześnie Japonia coraz mocniej wiąże swoje bezpieczeństwo z szerszym systemem sojuszy państw zachodnich i regionu Indo-Pacyfiku. Rozwijana jest współpraca między innymi ze Stanami Zjednoczonymi, Australią i Wielką Brytanią. Tokio analizuje także możliwość głębszej współpracy przy projektach związanych z AUKUS.

Rosnąca presja Rosji, Chin i Korei Północnej może więc przyspieszać proces, którego Moskwa i Pekin od dawna się obawiają: przekształcanie Japonii w państwo dysponujące znacznie większym potencjałem wojskowym i zdolnością do aktywnego uczestnictwa w regionalnym systemie odstraszania.

Źródła:

• The Telegraph – analiza dotycząca wizyty Władimira Putina na Wyspach Kurylskich i jej znaczenia dla relacji rosyjsko-japońskich.
• Reuters – informacje o wizycie Władimira Putina na Iturupie 13 sierpnia 2026 r. i reakcji japońskich władz.
• Kreml – oficjalne informacje dotyczące wizyty Władimira Putina na Iturupie i odwiedzanych obiektów.
• The Guardian – reakcja premier Sanae Takaichi i stanowisko Japonii wobec spornych wysp.
• Associated Press – informacje dotyczące północnokoreańskiego testu rakietowego z sierpnia 2026 r.
• The Wall Street Journal – informacje dotyczące japońskiej polityki obronnej oraz napięć z Rosją, Chinami i Koreą Północną.
• Materiały źródłowe przekazane do opracowania – założenia redakcyjne oraz informacje dotyczące sporu o Wyspy Kurylskie, wizyty Putina i reakcji Japonii.