Raport Instytutu Reform: Polska potrzebuje zwrotu w zarządzaniu transformacją energetyczną

Raport Instytutu Reform o transformacji energetycznej

Autorzy zwracają uwagę, że Polska przypomina obecnie „statek bez wyznaczonego kursu” – zamiast aktywnie sterować kierunkiem transformacji energetycznej, ogranicza się do reaktywnego reagowania na zewnętrzne impulsy. Do tych impulsów zaliczają m.in. dostępność funduszy unijnych, wymogi wynikające z unijnej legislacji czy też napięcia geopolityczne i gospodarcze. Taka pasywna postawa w obliczu przyspieszających globalnych przemian – takich jak kryzys klimatyczny, zmiany demograficzne, rozwój technologii i nowe zagrożenia geopolityczne – według analityków może prowadzić do nieodwracalnych kosztów i pogłębiających się napięć społecznych.

Dekarbonizacja gospodarki, podkreślona w raporcie jako przykład największego wyzwania, wymaga działań skoordynowanych, przekrojowych i rozłożonych na wiele sektorów jednocześnie. Zdaniem ekspertów brak jasnego planu w tym obszarze może doprowadzić do zbyt powolnej transformacji energetycznej, co zwiększy jej koszt społeczny i ekonomiczny. Transformacja energetyczno-klimatyczna – zdaniem autorów – nie może być traktowana jako odrębny proces, lecz powinna stać się integralną częścią szerokiej strategii rozwoju społeczno-gospodarczego Polski.

Raport wylicza fundamenty skutecznego zarządzania transformacją energetyczną, wśród których znajdują się: wyznaczenie jasnych celów i strategii, budowa silnych i skoordynowanych instytucji, systematyczny monitoring działań oraz otwarty dialog z obywatelami i interesariuszami. Zdaniem autorów, żaden z tych elementów nie funkcjonuje dziś w Polsce w sposób wystarczający. Brakuje spójnej wizji rozwoju kraju, a istniejące dokumenty strategiczne są często oderwane od rzeczywistości, pozbawione skutecznych mechanizmów monitoringu, rzadko priorytetyzują cele i bywają zapominane przez decydentów. Problemy te ilustrują – według raportu – przypadki Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju oraz Polityki Energetycznej Polski do 2040 roku.

Autorzy raportu wskazują także na poważne trudności wynikające z silosowości administracji publicznej – czyli braku współpracy i koordynacji pomiędzy resortami, departamentami oraz różnymi szczeblami władzy. Taki stan rzeczy uniemożliwia spójne wdrażanie strategii, powoduje nakładanie się kompetencji i ogranicza zdolność administracji do reagowania na powiązane wyzwania w sposób całościowy. Do tego dochodzi ograniczony dialog między administracją centralną a samorządami, społeczeństwem obywatelskim i przedstawicielami biznesu.

Kto najlepiej radzi sobie z transformacją energetyczną?

W raporcie przywołano także przykłady państw, które skutecznie przeprowadziły lub prowadzą transformację energetyczną. Czechy – mimo że borykają się z podobnymi wyzwaniami – zdołały utrzymać większą stabilność instytucjonalną i zbudować bardziej uporządkowany system strategii. Przykładem może być czeski program odchodzenia od węgla, który angażuje nie tylko sektor energetyczny i związki zawodowe, ale także ekspertów, samorządowców i naukowców. Choć autorzy zauważają, że również w Czechach aktualizacje dokumentów są opóźniane ze względów politycznych, to kraj ten zdaniem Instytutu Reform lepiej radzi sobie z planowaniem i wdrażaniem polityk transformacyjnych.

Wielką Brytanię wskazano jako przykład skutecznego zarządzania transformacją energetyczną. W raporcie podkreślono jej sukces w całkowitym odejściu od węgla w elektroenergetyce, co osiągnięto dzięki niezależnym instytucjom, długofalowym i szeroko popieranym celom, oraz przejrzystemu procesowi tworzenia polityk. Autorzy akcentują znaczenie dialogu społecznego, stabilności instytucjonalnej i opierania się na danych jako warunków koniecznych do osiągnięcia podobnych sukcesów w Polsce. W Wielkiej Brytanii zmiany te miały charakter konsekwentny i były kontynuowane niezależnie od rotacji politycznej u władzy, co – według raportu – może stanowić cenną lekcję dla Polski.

Instytut Reform podkreśla, że 2025 r. będzie dla Polski kluczowym momentem. W nadchodzących miesiącach mają zostać zaktualizowane najważniejsze krajowe strategie, takie jak Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju (ŚSRK) oraz Polityka Energetyczna Polski do 2040 roku (PEP 2040). Powstaną także istotne dokumenty sektorowe, w tym Plan Społeczno-Klimatyczny oraz Krajowy Plan Renowacji Budynków. Autorzy raportu podkreślają, że to szansa na zbudowanie spójnej ścieżki rozwoju i zaprojektowanie systemu zarządzania transformacją, który odpowie na skalę wyzwań. Niewykorzystanie tej okazji może – ich zdaniem – oznaczać utratę szansy na cywilizacyjny skok i trwałe podniesienie jakości życia w Polsce.