Kiedy policjant może użyć broni? Sprawdzamy, co mówią przepisy

Na kanwie sobotniej tragedii, do której doszło na Rynku w Krakowie, powróciła dyskusja o zasadności użycia broni przez policję, gdy ścigali uzbrojonego napastnika Michała O. Dwóch funkcjonariuszy zostało w tym starciu rannych, jeden z nich ciężko.

W przestrzeni publicznej zaczęły pojawiać się głosy, także ekspertów od spraw bezpieczeństwa, dotyczące zasadności użycia broni. Pojawiają się także opinie, że być może w tym przypadku policjanci zbyt długo zwlekali z oddaniem strzałów.

Sami mundurowi na forach internetowych poświęconych pracy w policji zwracają uwagę, że w wielu przypadkach po prostu boją się pociągnąć za spust, bo każda taka sytuacja jest później skrupulatnie wyjaśniana.

Kiedy i komu polskie prawo zezwala na użycie broni?

To, kiedy policjant może użyć broni, ściśle regulują przepisy. Sprawdzamy, co w nich zapisano. Najważniejszą zasadą, jaką kierują się policjanci, decydując o użyciu broni, jest ta dotycząca innych środków przymusu bezpośredniego. Funkcjonariusze mają bowiem prawo sięgnąć do kabury tylko wtedy, gdy inne środki przymusu bezpośredniego są niewystarczające lub niemożliwe, a istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia.

Przypadki użycia broni palnej przez policjantów uregulowane są w ustawie z 24 maja 2013 roku o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej („usbbp”) Dokładnie mówi o tym art. 6 ust. 2.

Oprócz Policji, zgodnie z art. 2 usbbp, do używania lub wykorzystywania środków przymusu bezpośredniego i broni prawo mają również: funkcjonariusze ABW, Agencji Wywiadu, CBA, Służby Celno-Skarbowej, Służby Więziennej, Straży Granicznej, strażnicy straży gminnych (miejskich), Straży Leśnej, żołnierze Żandarmerii Wojskowej i inspektorzy Inspekcji Transportu Drogowego.

Co ważne, art. 7 ustawy o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej mówi także o zasadzie, według której broni palnej używa się w sposób wyrządzający możliwie najmniejszą szkodę, a „od jej użycia lub wykorzystania należy odstąpić, gdy cel jej użycia lub wykorzystania został osiągnięty”.

Zobacz także: Zamach na Rynku w Krakowie, Jest śledztwo prokuratury. Takie zarzuty śledczy chcą postawić Michałowi O.

Kiedy policjant może użyć broni palnej? Musi zaistnieć co najmniej jedna z przesłanek

Aby policjant mógł zgodnie z prawem użyć broni, musi zaistnieć co najmniej jeden z przypadków, które reguluje art. 45 usbbp:

- konieczność odparcia bezpośredniego, bezprawnego zamachu na życie, zdrowie lub wolność osób oraz w gdy celem jest ochrona ważnych obiektów, urządzeń, mienia lub nienaruszalności granicy państwowej, a także zapewnienie bezpieczeństwa konwoju lub doprowadzenia;
- konieczność przeciwstawienia się osobie niepodporządkowującej się wezwaniu do natychmiastowego porzucenia broni lub która usiłuje bezprawnie odebrać broń palną uprawnionemu do jej posiadania;
- bezpośredni pościg za osobą, wobec której użycie broni palnej było dopuszczalne w przypadkach określonych w pkt 1, lub gdy istnieje uzasadnione podejrzenie, że popełniła ona przestępstwo (m.in. zabójstwa, spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, zgwałcenia lub wymuszenia czynności seksualnej czy wzięcia lub przetrzymywania zakładnika);
- konieczność ujęcia osoby, wobec której użycie broni palnej było dopuszczalne w przypadkach określonych w pkt 1, lub wobec której istnieje uzasadnione podejrzenie, że popełniła przestępstwo, o którym mowa w pkt 3; albo w przypadku konieczności ujęcia lub udaremnienia ucieczki osoby zatrzymanej, tymczasowo aresztowanej lub odbywającej karę pozbawienia wolności (np. jeżeli ucieczka tej osoby stwarza zagrożenie życia lub zdrowia innej osoby, istnieje uzasadnione podejrzenie, że osoba ta może użyć materiałów wybuchowych, broni palnej lub innego niebezpiecznego przedmiotu);
- konieczność udaremnienia ucieczki osoby pozbawionej wolności z aresztu śledczego lub zakładu karnego oraz osoby konwojowanej lub doprowadzanej, a także pościg za tą osobą.

Jak wygląda procedura użycia broni palnej przez funkcjonariuszy?

Użycie broni palnej wiąże się z przestrzeganiem określonych procedur. Polskie prawo (art. 48 ust. 1 usbbp) mówi o tym, jakie czynności przed sięgnięciem po broń muszą zostać wykonane.

Czytaj również: Ile kosztuje pozwolenie na broń w 2026 roku? Same formalności to dopiero początek wydatków

W pierwszej kolejności policjant jest zobowiązany do identyfikacji swojej formacji albo służby okrzykiem („Policja!”). Kolejnym krokiem jest wezwanie osoby do zachowania zgodnego z prawem. W szczególności jest to wezwanie do natychmiastowego porzucenia broni lub innego niebezpiecznego przedmiotu, zaniechania ucieczki i odstąpienia od użycia przemocy.

Dopiero gdy osoba nie podporządkuje się tym wezwaniom, policjant uprzedza o użyciu broni palnej okrzykiem „Stój, bo strzelam!”. Dopiero gdy wezwanie to okaże się nieskuteczne, funkcjonariusz ma prawo do oddania strzału ostrzegawczego w bezpiecznym kierunku – o czym mówi art. 48 ust. 2 usbbp.

O każdym przypadku użycia broni palnej lub oddania strzału policjant jest zobowiązany poinformować natychmiast swojego przełożonego lub osobę pełniącą służbę dyżurną – co reguluje art. 50 usbbp.

Od każdej reguły są jednak wyjątki, ale te zostały także ściśle określone przez polskie prawo. Jeśli policjantom grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty zdrowia lub życia, od poszczególnych punktów procedury można odstąpić. Zwłaszcza dotyczy to procedury oddania strzału ostrzegawczego.

Od procedury można odstąpić także wówczas, gdy zagrożone jest zdrowie i życie innych osób. Także w przypadku zdarzenia o charakterze terrorystycznym policjanci mogą odstąpić od określonych w przepisach procedur, zwłaszcza gdy ze względu na okoliczności inne środki przymusu mogłyby okazać się niewystarczające.

Kiedy policjanci nie mogą używać broni?

Art. 9 usbbp, reguluje także przypadki, kiedy mundurowi nie mogą używać broni. Dotyczy to kobiet w widocznej ciąży, osób, których wygląd wskazuje na wiek poniżej 13 lat, a także osób o widocznej niepełnosprawności. Wówczas policjanci mogą użyć wyłącznie siły fizycznej w postaci technik obezwładnienia.

W wyżej wymienionych przypadkach użycie broni jest dopuszczalne wyłącznie wtedy, „gdy zachodzi konieczność odparcia bezpośredniego, bezprawnego zamachu na życie lub zdrowie własne lub innej osoby, a użycie innych środków przymusu bezpośredniego jest niewystarczające lub niemożliwe”.