Niż demograficzny uderza w szkoły. Nowe przepisy komplikują plany gmin

Problem będzie nabierał znaczenia wraz z pogłębiającym się niżem demograficznym. Ministerstwo Edukacji Narodowej wskazywało w marcu 2026 r., że liczba dzieci w wieku 7–14 lat może spaść do 2029 r. o około 5 proc., a do 2034 r. o około 19,5 proc. W perspektywie dziesięciu lat w wychowaniu przedszkolnym i szkołach podstawowych może ubyć ponad milion uczniów. To oznacza coraz większą presję finansową na gminy utrzymujące małe placówki.

Likwidacja szkoły po zmianach w Prawie oświatowym

Podstawowa zasada pozostała bez zmian: publiczna szkoła może zostać zlikwidowana przez organ prowadzący z końcem roku szkolnego, pod warunkiem zapewnienia uczniom możliwości dalszej nauki w innej publicznej szkole tego samego typu. W przypadku szkoły zawodowej musi istnieć możliwość kontynuowania kształcenia także w tym samym albo zbliżonym zawodzie.

W przypadku placówek samorządowych nadal nie wystarcza jednak sama decyzja rady gminy, rady powiatu czy sejmiku. Konieczne pozostaje uzyskanie pozytywnej opinii kuratora oświaty. Nowelizacja Prawa oświatowego z 13 marca 2026 r. nie zniosła tego mechanizmu, czego domagała się część środowisk samorządowych. Przeciwnie – ustawodawca znacznie precyzyjniej określił, co kurator powinien zbadać przed wydaniem opinii.

To właśnie ten element może mieć największe znaczenie dla gmin przygotowujących reorganizację sieci szkolnej.

Kurator oświaty sprawdzi warunki po likwidacji szkoły

Nowe przepisy wskazują wprost, że samorządowa szkoła publiczna może zostać zlikwidowana po uzyskaniu pozytywnej opinii kuratora, jeżeli likwidacja nie pogorszy warunków nauki, wychowania i opieki zarówno uczniów likwidowanej placówki, jak i dzieci uczących się już w szkołach, do których mieliby zostać przeniesieni.

Oznacza to, że analiza nie może ograniczać się do stwierdzenia, iż w sąsiedniej miejscowości znajduje się szkoła dysponująca wolnymi miejscami.

Kurator ma badać zgodność zamierzonej likwidacji z prawem, sposób zapewnienia uczniom kontynuowania nauki oraz konsekwencje przeniesienia dzieci. W przypadku szkoły podstawowej znaczenie ma także organizacja transportu. Pod uwagę należy brać między innymi trasy dowozu, miejsca, w których uczniowie będą oczekiwać na autobus, oraz czas przejazdu do nowej szkoły.

Ocenie podlegają także planowane obwody szkół, do których mają trafić uczniowie. Gmina musi więc wykazać nie tylko to, że po zamknięciu placówki formalnie zapewni dzieciom miejsce w innej szkole, lecz również to, że reorganizacja nie obniży standardu nauki, wychowania i opieki.

Nie oznacza to natomiast przyjęcia rozwiązania przewidzianego przed kilku laty w tzw. Lex Czarnek. W zawetowanej nowelizacji z 2022 r. zakładano między innymi, że likwidacja szkoły powinna prowadzić do polepszenia określonych warunków kształcenia. Obecne przepisy wymagają, aby warunki te nie zostały pogorszone.

Rodzice zyskują dostęp do dokumentów i konsultacji

Istotnie przebudowano również sposób informowania lokalnej społeczności. Procedurę rozpoczyna uchwała właściwego organu stanowiącego samorządu o zamiarze likwidacji szkoły. Gmina musi następnie poinformować o planach rodziców, pełnoletnich uczniów oraz organ nadzoru pedagogicznego.

Nowelizacja zrezygnowała jednak z dotychczasowego modelu indywidualnego zawiadamiania wszystkich rodziców. Informacje o planowanej likwidacji mają być podawane w sposób określony w ustawie, a dokumentacja dotycząca zamierzonej reorganizacji trafia do Biuletynu Informacji Publicznej.

W BIP mają być dostępne nie tylko informacje o samym zamiarze zamknięcia szkoły, ale również materiały pozwalające ocenić podstawy decyzji samorządu. Społeczność lokalna może zgłaszać uwagi i wnioski, a organ wykonawczy samorządu przygotowuje wobec nich zbiorcze stanowisko. Dokument jest następnie publikowany i przekazywany kuratorowi.

Nowym elementem są również konsultacje z rodzicami uczniów lub pełnoletnimi uczniami. Mają one przybrać formę zebrania z udziałem przedstawiciela organu wykonawczego samorządu oraz dyrektora likwidowanej szkoły. Z jego przebiegu sporządzany jest protokół.

W praktyce decyzja o zamknięciu szkoły staje się więc bardziej przejrzysta, a mieszkańcy wcześniej uzyskują dostęp do argumentów finansowych, organizacyjnych i edukacyjnych przedstawianych przez samorząd.

Niż demograficzny zwiększa presję na gminne szkoły

Zmiany weszły w życie w momencie, w którym samorządy przygotowują się do wyraźnego spadku liczby dzieci. Według danych przedstawionych przez MEN liczba publicznych szkół podstawowych zmniejszyła się z 12 092 w roku szkolnym 2019/2020 do 11 711 w roku 2024/2025. W roku 2025/2026 było ich 11 588.

GUS podał z kolei, że w roku szkolnym 2025/2026 w placówkach wychowania przedszkolnego oraz szkołach podstawowych, ponadpodstawowych i policealnych kształciło się łącznie 6,7 mln osób, czyli o 0,5 proc. mniej niż rok wcześniej. Znacznie większy spadek widać już w edukacji przedszkolnej. Do 21,9 tys. placówek uczęszczało 1,3621 mln dzieci – o 6,2 proc. mniej niż w poprzednim roku.

Ministerstwo Edukacji wskazuje, że skutki demografii będą w kolejnych latach szczególnie silnie widoczne właśnie w przedszkolach i szkołach podstawowych.

Spór między finansami gminy a interesem mieszkańców będzie więc narastał. Koszt utrzymania małej szkoły może być wysoki w przeliczeniu na jednego ucznia, ale jej likwidacja oznacza konieczność zapewnienia transportu, miejsc w innych placówkach i odpowiednich warunków kształcenia. Szkoła na wsi lub w niewielkiej miejscowości pełni ponadto często funkcje wykraczające poza prowadzenie zajęć lekcyjnych.

Większość planów likwidacji wcześniej uzyskiwała zgodę

Dane MEN pokazują jednocześnie, że konflikt pomiędzy gminami i kuratorami nie był regułą w każdej procedurze likwidacyjnej. Z materiałów przygotowanych podczas prac nad nowelizacją wynika, że w latach szkolnych 2019/2020–2023/2024 zdecydowana większość zamiarów likwidacji szkół dla dzieci i młodzieży uzyskiwała pozytywną opinię.

Ministerstwo informowało również, że tylko w roku szkolnym 2023/2024 do kuratorów wpłynęło 40 wniosków dotyczących zamiaru likwidacji szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży. Wśród objętych nimi placówek 14 nie miało już uczniów, a 23 liczyły od jednego do 70 uczniów. W części takich szkół nie funkcjonowały wszystkie klasy, a nauka odbywała się również w klasach łączonych.

Dane pokazują, że procedura likwidacji często dotyczy placówek znajdujących się już w bardzo trudnej sytuacji demograficznej. Nie oznacza to jednak automatycznej zgody kuratora. MEN jeszcze przed wejściem nowych przepisów podkreślało, że organ nadzoru powinien badać nie tylko dochowanie formalności, ale również wpływ zamknięcia szkoły na dostęp do edukacji i warunki, w jakich dzieci będą kontynuowały naukę.

Spór z kuratorem szybciej trafi do sądu administracyjnego

Zmieniła się także droga kwestionowania opinii kuratora. Wcześniej na postanowienie kuratora przysługiwało zażalenie do ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania.

Po zmianach zastosowanie znajdują odpowiednie przepisy ustaw samorządowych. W praktyce oznacza to możliwość skierowania sporu bezpośrednio do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Nie będzie to już mechanizm, w którym każda taka sprawa jest wcześniej rozpatrywana przez ministra edukacji.

Ma to znaczenie zarówno dla samorządów, jak i kuratoriów. Uzasadnienie negatywnej opinii może bowiem zostać poddane bezpośredniej kontroli sądu administracyjnego.

Stare procedury likwidacji szkół według wcześniejszych zasad

Nie każda prowadzona obecnie procedura podlega nowym regulacjom. Ustawa zawiera przepisy przejściowe.

W sprawach dotyczących likwidacji albo przekształcenia publicznego przedszkola, innej formy wychowania przedszkolnego, szkoły lub placówki wszczętych i niezakończonych przed wejściem nowelizacji w życie stosuje się wcześniejsze brzmienie Prawa oświatowego.

Kluczowa jest zatem data rozpoczęcia konkretnego postępowania. Nowa ustawa została ogłoszona 10 kwietnia 2026 r., a zasadnicze przepisy weszły w życie 25 kwietnia 2026 r.

Dla gmin oznacza to, że przygotowywanie kolejnych likwidacji według dawnych schematów może prowadzić do wad proceduralnych. Szczególnego znaczenia nabierają dokumentacja uzasadniająca reorganizację, konsultacje, organizacja dowozu oraz wykazanie, że przeniesienie uczniów nie pogorszy warunków nauki, wychowania i opieki.