Nauczyciel ma dziecko, które nie skończyło 4 lat. Czy dyrektor może przydzielić mu godziny ponadwymiarowe?

Zasady przydzielania nauczycielom godzin ponadwymiarowych określa art. 35 ustawy – Karta Nauczyciela. Co do zasady nauczyciel może być zobowiązany do odpłatnej pracy w godzinach ponadwymiarowych, a ich liczba nie może przekraczać 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Przydzielenie większej liczby godzin wymaga zgody nauczyciela.

Ustawodawca wprowadził jednak dodatkową ochronę dla osób wychowujących małe dzieci. Zgodnie z art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela, kobiecie w ciąży lub osobie wychowującej dziecko do lat 4 nie przydziela się pracy w godzinach ponadwymiarowych bez jej zgody. Przepis ten znajduje się również w obowiązującym tekście jednolitym Karty Nauczyciela, ogłoszonym w 2026 r. Oznacza to, że jeżeli nauczyciel wychowuje dziecko, które nie ukończyło 4 lat, dyrektor nie może jednostronnie przydzielić mu godzin ponadwymiarowych.

Jeżeli nauczyciel nie wyrazi zgody, dyrektor powinien respektować jego uprawnienie wynikające z art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela.

Przepis dotyczy także ojca dziecka

Warto zwrócić uwagę na użyte w przepisie określenie „osoba wychowująca dziecko do lat 4”. Nie jest ono ograniczone wyłącznie do matki. Z ochrony może więc korzystać także nauczyciel – ojciec dziecka, jeżeli faktycznie je wychowuje. Przepis nie uzależnia prawa do odmowy przydzielenia godzin ponadwymiarowych od tego, czy nauczyciel jest matką, czy ojcem.

Co więcej, nie chodzi o dziecko, które „ma mniej niż cztery lata” w potocznym rozumieniu. Granicą jest ukończenie przez dziecko 4 lat. Po ukończeniu tego wieku szczególna ochrona z art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela ustaje.

Czy dyrektor może żądać przedstawienia dokumentów?

W praktyce pojawia się pytanie, czy nauczyciel musi wcześniej zgłosić dyrektorowi, że wychowuje dziecko do lat 4. Jeżeli nauczyciel chce skorzystać z ochrony i odmówić przyjęcia godzin ponadwymiarowych, szkoła musi mieć podstawę do ustalenia, że spełnia on warunek określony w art. 35 ust. 4 Karty Nauczyciela. W praktyce warto więc, aby nauczyciel poinformował dyrektora o korzystaniu z tego uprawnienia.

Co w przypadku większej liczby godzin ponadwymiarowych?

Trzeba też rozróżnić dwie sytuacje. Pierwsza dotyczy zwykłego limitu godzin ponadwymiarowych. Co do zasady dyrektor może zobowiązać nauczyciela do pracy w wymiarze do 1/4 jego tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć. Większa liczba godzin wymaga zgody nauczyciela.

Druga dotyczy nauczyciela wychowującego dziecko do lat 4. W tym przypadku zgoda jest potrzebna już do samego przydzielenia godzin ponadwymiarowych – niezależnie od tego, czy ich liczba mieści się w podstawowym limicie.

A co z doraźnymi zastępstwami?

Tu trzeba zachować ostrożność. Artykuł 35 ust. 4 Karty Nauczyciela mówi o „godzinach ponadwymiarowych”, a nie o godzinach doraźnych zastępstw. Karta Nauczyciela definiuje te ostatnie odrębnie jako godziny zajęć realizowane w zastępstwie nieobecnego nauczyciela.

Dlatego ochrony z art. 35 ust. 4 nie należy automatycznie utożsamiać z zakazem przydzielania każdej godziny doraźnego zastępstwa nauczycielowi wychowującemu dziecko do lat 4.