Wielka zmiana w systemie kaucyjnym. Nie będzie obowiązywał wszystkich

Rząd oficjalnie zrezygnował z koncepcji jednolitego i obowiązkowego systemu kaucyjnego na plastikowe butelki, który miał funkcjonować na całym terytorium kraju. Ministerstwo poinformowało 4 września 2026 r., że zamiast tego proponuje model dobrowolny i terytorialny. Kaucja mogłaby być wprowadzana przez te samorządy, które uznają takie rozwiązanie za potrzebne, przede wszystkim na obszarach osiągających obecnie najsłabsze wyniki zbiórki. Takie rozwiązanie zaproponował francuski rząd.

Zmiana nastąpiła po trzech miesiącach konsultacji prowadzonych przez ministra delegowanego ds. transformacji ekologicznej Mathieu Lefèvre'a przy udziale minister ds. zagospodarowania przestrzennego i decentralizacji Françoise Gatel. W rozmowach uczestniczyli przedstawiciele samorządów, przemysłu, organizacji zrzeszających lokalne władze oraz branży odpadowej i recyklingowej.

Rząd uznał, że jednakowe rozwiązanie obowiązujące od dużych aglomeracji po tereny wiejskie nie uwzględnia ogromnych różnic w skuteczności obecnych systemów zbiórki. Według resortu obowiązkowa kaucja mogłaby ponadto wymusić daleko idącą reorganizację systemów w miejscach, w których obecny model już przynosi dobre rezultaty.

Zbiórka plastikowych butelek z ogromnymi różnicami między regionami

Skala rozbieżności jest bardzo duża. Około 230 związków międzygminnych, obejmujących łącznie ponad 11 mln mieszkańców, osiąga już poziom zbiórki plastikowych butelek wynoszący co najmniej 77 proc. Dotyczy to przede wszystkim terenów wiejskich.

Na przeciwległym biegunie znajduje się około 45 struktur międzygminnych zamieszkiwanych łącznie przez ponad 14 mln osób. Tam poziom zbiórki nie przekracza 35 proc., a problemy występują przede wszystkim na terenach silnie zurbanizowanych.

Jeszcze wcześniej francuskie Ministerstwo Transformacji Ekologicznej wskazywało na ogromne różnice pomiędzy poszczególnymi regionami. Według danych ADEME w 2024 r. w Bretanii poziom zbiórki plastikowych butelek sięgał 75,4 proc., podczas gdy w regionie Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże wynosił zaledwie 35,5 proc.

To właśnie te dysproporcje stały się jednym z głównych argumentów za odejściem od ogólnokrajowego systemu. Francuski rząd chce, aby kaucja była narzędziem stosowanym przede wszystkim tam, gdzie istniejący sposób odbioru odpadów nie zapewnia odpowiednich rezultatów.

Recykling opakowań daleko od celów Unii Europejskiej

Zmiana koncepcji systemu kaucyjnego nie oznacza jednak zmniejszenia presji na poprawę wyników. Francja należy obecnie do państw Unii Europejskiej osiągających jedne z najgorszych rezultatów dotyczących opakowań z tworzyw sztucznych.

W 2024 r. poziom recyklingu plastikowych opakowań wynosił tam jedynie 25,7 proc. Jeszcze bardziej istotny z punktu widzenia planowanego systemu kaucyjnego jest poziom zbiórki plastikowych butelek. Osiągnął on 58,3 proc.

Do wartości wymaganych w kolejnych latach pozostaje więc bardzo duży dystans. Francuski rząd wskazywał wcześniej cele wynoszące 77 proc. zbiórki w 2025 r., 80 proc. w 2026 r. i 90 proc. w 2029 r.

Rządowy Plan Plastikowy ma być odpowiedzią na te zaległości. Został zatwierdzony podczas posiedzenia Rady Planowania Ekologicznego z udziałem prezydenta Emmanuela Macrona 19 maja 2026 r. Dokument zakłada działania w trzech głównych obszarach: ograniczanie zużycia tworzyw, ponowne wykorzystanie opakowań oraz zwiększenie recyklingu. Cały program obejmuje 12 instrumentów.

System kaucyjny a cel 90 proc. zbiórki w 2029 roku

Największym wyzwaniem pozostają przepisy unijne. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady 2025/40 w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych, czyli PPWR, przewiduje, że do 1 stycznia 2029 r. państwa członkowskie mają zapewnić selektywną zbiórkę co najmniej 90 proc. rocznej masy jednorazowych plastikowych butelek na napoje o pojemności do trzech litrów. Taki sam próg dotyczy jednorazowych metalowych pojemników na napoje.

Podstawowym narzędziem prowadzącym do osiągnięcia tego wyniku mają być systemy kaucyjne. Przepisy przewidują możliwość zwolnienia państwa z obowiązku stworzenia takiego systemu, ale warunki są restrykcyjne.

Z interpretacji Komisji Europejskiej opublikowanej w 2026 r. wynika, że kraj chcący skorzystać z wyjątku powinien m.in. osiągnąć w 2026 r. co najmniej 80-procentowy poziom selektywnej zbiórki odpowiednich opakowań i przedstawić plan pozwalający dojść do 90 proc. Jeśli warunki zwolnienia nie zostaną spełnione, obowiązek utworzenia systemu kaucyjnego pozostanie.

Przy wyniku 58,3 proc. osiągniętym w 2024 r. droga do tego poziomu jest długa.

Dobrowolna kaucja pod presją unijnych przepisów

Jeszcze pod koniec czerwca Mathieu Lefèvre ostrzegał, że przy dotychczasowych wynikach obowiązek zastosowania systemu kaucyjnego może ostatecznie wynikać bezpośrednio z unijnych regulacji. Minister oceniał wtedy, że zasadnicze pytanie dotyczy tego, czy państwo odpowiednio wcześnie przygotuje własne rozwiązanie, czy będzie zmuszone reagować później pod presją unijnych wymogów.

Wrześniowa decyzja zmienia jednak sposób działania. Rząd nie chce obecnie narzucać jednego systemu wszystkim jednostkom samorządowym. Lokalne władze, zwłaszcza te notujące słabe wyniki, będą mogły zdecydować o uruchomieniu kaucji na swoim terenie.

Oznacza to możliwość powstania różnych modeli zbiórki funkcjonujących równolegle. Tam, gdzie obecne systemy komunalne pozwalają uzyskiwać wysokie poziomy odzysku butelek, nie będzie konieczności ich przebudowy wyłącznie po to, aby wprowadzić rozwiązanie stosowane w innych częściach kraju.

Plan Plastikowy i 55 proc. recyklingu tworzyw do 2030 roku

Problem jest szerszy niż same butelki. Europejskie regulacje przewidują osiągnięcie do końca 2030 r. co najmniej 55-procentowego poziomu recyklingu odpadów opakowaniowych z tworzyw sztucznych.

Przy francuskim wyniku 25,7 proc. z 2024 r. oznacza to konieczność ponad dwukrotnego zwiększenia obecnego poziomu. Rząd zapowiada więc nie tylko zmiany dotyczące zbiórki, ale również rozwój infrastruktury sortowania i recyklingu, ograniczanie ilości opakowań oraz większe wykorzystanie rozwiązań wielokrotnego użytku.

Znaczenie ma również wymiar finansowy. Francuskie Ministerstwo Transformacji Ekologicznej wskazywało w czerwcu, że słabe wyniki związane z zagospodarowaniem tworzyw sztucznych przekładają się na około 1,5 mld euro rocznie odprowadzanych przez Francję do budżetu Unii Europejskiej w ramach mechanizmu związanego z nierecyklingowanymi odpadami opakowaniowymi z tworzyw sztucznych.

Samorządy zdecydują o wprowadzeniu kaucji

Wrześniowa propozycja nie kończy prac legislacyjnych i organizacyjnych. Francuskie władze zaprosiły samorządy, organizacje branżowe, przemysł i sektor recyklingowy do dalszych rozmów nad szczegółami Plan Plastikowego.

Françoise Gatel podkreśla, że za zbiórkę i zagospodarowanie odpadów w dużej mierze odpowiadają lokalne władze, dlatego rozwiązania powinny uwzględniać ich doświadczenia i sytuację poszczególnych terytoriów. Mathieu Lefèvre przekonuje natomiast, że nie należy zmuszać do przebudowy systemów tych samorządów, które już osiągają wysokie wskaźniki zbiórki.

Kluczowe będzie teraz ustalenie zasad funkcjonowania dobrowolnych, regionalnych systemów kaucyjnych oraz odpowiedź na pytanie, czy w ciągu nieco ponad dwóch lat pozwolą one wystarczająco szybko podnieść krajowy wskaźnik zbiórki z poziomu poniżej 60 proc. do wartości wymaganych przez Unię Europejską.

Źródła:

• Ministerstwo Transformacji Ekologicznej Francji – komunikat z 4 września 2026 r. dotyczący Plan Plastikowego i propozycji dobrowolnej, terytorialnej kaucji.
• Ministerstwo Transformacji Ekologicznej Francji – komunikat z 30 czerwca 2026 r. dotyczący wyników zbiórki, danych ADEME i realizacji Plan Plastikowego.