SN o kwalifikowanej niewdzięczności i odwołaniu darowizny. Reguły. Przykłady

Skala dorobku sądów co do rozumienia słowa "rażąca niewdzięczność" jest imponująca.

Wymaganie kwalifikowanej wadliwości oznacza, że rażąco niewdzięczne mogą być tylko zachowania „wysoce niewłaściwe i krzywdzące obdarowanego” (zob. wyroki: z 12 czerwca 1997 r., III CKN 93/97; z 8 kwietnia 1999 r., II CKN 301/98; z 7 maja 2003 r., IV CKN 115/01;
‎z 15 czerwca 2010 r., II CSK 68/10; z 17 listopada 2011 r., IV CSK 113/11; z 15 lutego 2012 r., I CSK 278/11; z 29 kwietnia 2016 r., I CSK 209/15). Sąd Najwyższy podkreśla w swoim orzecznictwie, że rażąca niewdzięczność zachodzi tylko wtedy, gdy niewłaściwe postępowanie obdarowanego było intencjonalne, świadome, umyślne (zob. wyroki: z 29 września 1969 r., I CR 458/69; z 7 maja 1997 r., I CKN 117/97;
‎z 12 września 1997 r., I CKN 190/97; z 17 listopada 2011 r., IV CSK 113/11; ‎z 3 września 1997 r., I CKN 494/97; z 18 września 1997 r., I CKN 256/97; z 11 sierpnia 1998 r., II CKN 218/98; z 5 listopada 1998 r., I CKU 100/98; z 8 kwietnia 1999 r., ‎II CKN 301/98; z 6 maja 1999 r., II CKN 312/98; z 23 marca 2000 r., II CKN 810/98; z 26 lipca 2000 r., I CKN 919/98; z 10 listopada 2000 r., IV CKN 159/00; z 5 lipca 2001 r., II CKN 818/00; z 2 grudnia 2005 r., II CK 265/05; z 15 czerwca 2010 r., ‎II CSK 68/10; z 28 marca 2012 r., V CSK 179/11, oraz postanowienie SN z 29 września 1969 r., III CZP 63/69).

Niewdzięczność kwalifikowana jako fundament odwołania darowizny

Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie stoi na niezmiennym stanowisku, że rażąca niewdzięczność to tzw. niewdzięczność kwalifikowana. Oznacza to, że nie każde naganne zachowanie obdarowanego względem darczyńcy może być podstawą do skutecznego odwołania darowizny. Konstrukcja ta zakłada szczególne nasilenie złej woli oraz wyjątkową naganność postępowania osoby obdarowanej. Zwykła, „codzienna” niewdzięczność, wynikająca z różnic charakterów, sporów o błahe sprawy czy incydentalnych kłótni, nie jest wystarczająca do uznania, że doszło do spełnienia przesłanki z art. 898 § 1 k.c..

Wymaganie „kwalifikowanej wadliwości” oznacza, że za rażąco niewdzięczne mogą być uznane jedynie takie zachowania, które są wysoce niewłaściwe i krzywdzące dla darczyńcy. Sąd Najwyższy zaznacza, że granica między niewdzięcznością „zwykłą” a „rażącą” jest płynna, jednak za rażącą uznaje się tylko taką, która w świetle powszechnie uznawanych norm moralnych zasługuje na jednoznaczne potępienie. Omawiany przypadek pokazał, że zerwanie kontaktów w obliczu głębokiego konfliktu nie musi być automatycznie uznane za „rażące”, jeśli nie towarzyszy mu chęć bezpodstawnego pognębienia darczyńcy.

Musi być naruszenie intencjonalne, świadome i umyślne

Kluczowym elementem przy ocenie wystąpienia rażącej niewdzięczności jest strona podmiotowa zachowania obdarowanego. Sąd Najwyższy wskazuje, że zachowanie to zachodzi tylko wtedy, gdy niewłaściwe postępowanie obdarowanego było intencjonalne, świadome i umyślne. Obdarowany musi mieć wolę wyrządzenia krzywdy darczyńcy lub co najmniej godzić się na to, że jego działanie (lub zaniechanie) doprowadzi do dotkliwych dla darczyńcy skutków.

Działania podjęte nieumyślnie, wynikające z błędu, pomyłki czy nawet silnych emocji, które nie były ukierunkowane na wyrządzenie przykrości darczyńcy, rzadko kwalifikują się jako rażąca niewdzięczność. W analizowanej sprawie sądy uznały, że działania córki powoda (takie jak zaprzestanie finansowania czy odebranie samochodu) nie wynikały z chęci wyrządzenia ojcu bezpodstawnej krzywdy, lecz były reakcją na jego wcześniejsze, agresywne działania i oskarżenia. Intencjonalność musi być więc oceniana w kontekście całego przebiegu relacji między stronami, a nie tylko przez pryzmat jednostkowego wydarzenia, które wywołało kryzys.

Konflikt a niewdzięczność

Niezwykle istotną uwagą sądów jest stwierdzenie, że dla oceny zaistnienia przesłanek rażącej niewdzięczności nie jest obojętna przyczyna niewdzięczności. Sąd musi każdorazowo zbadać, co wywołało naganną reakcję obdarowanego, ponieważ pozwala to na ocenę, czy i na ile to zachowanie może być uznane za nieusprawiedliwione. Jeśli zachowanie obdarowanego jest odpowiedzią na prowokację lub wysoce naganne zachowanie samego darczyńcy, jego ciężar gatunkowy ulega znacznemu zmniejszeniu.

Sąd Apelacyjny sformułował w tym kontekście ważną tezę: zbyt przesadna reakcja na wysoce naganne zachowanie darczyńcy nie może być uznana za działanie pozbawione uzasadnienia. Nawet jeśli środki zastosowane przez obdarowaną (np. zaprzestanie dobrowolnej alimentacji przekraczającej obowiązek ustawowy czy zerwanie kontaktów) mogłyby wydawać się w subiektywnym odczuciu darczyńcy zbyt surowe, to w sytuacji, gdy darczyńca dopuszcza się np. bezpodstawnych oskarżeń o przestępstwa, nękania rodziny czy konfabulacji na temat pobicia, nie można mówić o rażącej niewdzięczności obdarowanego. Zachowanie darczyńcy może więc skutecznie znieść cechę „rażącej” niewdzięczności w działaniach obdarowanego.

Darmowa rehabilitacja w sanatorium lub ambulatoryjnie na koszt ZUS w 2026 r. - dla kogo, lista ośrodków, schorzenia, zabiegi, skierowanie, formalności

Rząd wykreśla kolejny obowiązek. Ojcowie łatwiej przejmą zasiłek macierzyński

Zarzut rażącej niewdzięczności

Sądy podkreślają, że działania obdarowanego mieszczące się w granicach prawa i służące ochronie własnych interesów zazwyczaj nie stanowią rażącej niewdzięczności. Przykładem jest odzyskanie przedmiotu własności, które nie może być samo w sobie traktowane jako zachowanie naganne. Jeśli obdarowany odbiera darczyńcy rzecz (np. samochód), do której darczyńca nie ma już tytułu prawnego (np. po rozwiązaniu umowy użyczenia lub pracy), działa w ramach swoich uprawnień właścicielskich. Choć takie działanie może być dla darczyńcy dotkliwe, w świetle prawa nie stanowi dowodu na rażącą niewdzięczność.

Podobnie oceniane jest zaprzestanie dobrowolnych świadczeń finansowych. Sąd Najwyższy zauważył, że jeśli obdarowana przestała wypłacać ojcu kwoty, które uprzednio zobowiązała się przekazać (i z czego się wywiązała do kwoty 200 000 zł), a następnie ojciec zaczął ją nękać oskarżeniami karnymi, to zaprzestanie dalszej pomocy finansowej nie jest wyrazem rażącej niewdzięczności, lecz skutkiem zerwania więzi rodzinnych przez samego darczyńcę. Działanie w celu ochrony własnego spokoju i majątku jest prawem obdarowanego, które musi być uwzględnione przy ocenie etycznej jego postawy.

Darowizna nie była gestem całkowicie bezinteresownym

Sądy zwracają uwagę, że znaczenie dla oceny zachowania się obdarowanego mogą mieć także motywy przyświecające dokonaniu darowizny. Jeśli darowizna nie była gestem całkowicie bezinteresownym, lecz stanowiła element szerszych rozliczeń rodzinnych lub majątkowych (np. była związana ze spłatą długów darczyńcy przez obdarowaną i jej męża), to oczekiwania darczyńcy co do szczególnej wdzięczności muszą być oceniane bardziej restrykcyjnie. W takiej sytuacji darowizna pełni funkcję zbliżoną do ekwiwalentnej transakcji majątkowej, co osłabia moralne uzasadnienie dla jej odwołania z powodu późniejszych nieporozumień.

W analizowanej sprawie darowizny były powiązane z konkretnymi świadczeniami majątkowymi ze strony córki i zięcia (spłata zadatku, comiesięczne wpłaty do określonej kwoty). Sąd Najwyższy uznał, że ta okoliczność jest istotna dla oceny, czy zachowania obdarowanej miały cechy rażącej niewdzięczności. Jeśli obdarowana przez lata wywiązywała się z zobowiązań, dbała o ojca (np. poprzez fikcyjne zatrudnienie dla celów emerytalnych), a konflikt wybuchł dopiero w momencie skrajnie nagannego zachowania ojca, to wcześniejsza długoletnia postawa obdarowanej przemawia przeciwko uznaniu jej za osobę rażąco niewdzięczną