ZUS odmówił przeliczenia emerytury? Sąd może sam przyznać ci prawo do wyższego świadczenia

Ponowne przeliczenie emerytury: czego dotyczyła sprawa?

Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 13 maja 2026 r. (III AUa 2142/24) uznał apelację organu rentowego za bezzasadną i ją oddalił. Istota sporu sprowadzała się do jednego pytania: czy sąd może samodzielnie rozstrzygnąć sprawę i przyznać ubezpieczonemu prawo do ponownego obliczenia wysokości emerytury na podstawie art. 25a ust. 2a i 2b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych — w brzmieniu wprowadzonym nowelizacją z 24 czerwca 2021 r.? Odwołujący się otrzymał prawo do emerytury jeszcze w 2011 roku. Jego świadczenie zostało ustalone w czerwcu — a właśnie z tym miesiącem wiąże się cały problem.

Pułapka emerytur „czerwcowych"

Nowelizacja z 2021 roku zmieniła zasady waloryzacji składek dla osób przechodzących na emeryturę w czerwcu. Do tej pory osoby, którym świadczenie ustalano w tym miesiącu, znajdowały się w gorszej sytuacji niż ci, którzy zrobili to np. w maju. Nowe przepisy przewidywały, że w czerwcu waloryzacji składek dokonuje się tak samo jak w maju — o ile jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego. Problem w tym, że ustawodawca ograniczył zastosowanie tych korzystnych rozwiązań. Zgodnie z przepisem przejściowym objęły one przede wszystkim emerytury przyznane na wniosek złożony po 31 maja 2021 r. Osoby, które przeszły na emeryturę wcześniej — jak ubezpieczony z omawianej sprawy — zostały poza zakresem nowych regulacji.

Trybunał Konstytucyjny: to niesprawiedliwe różnicowanie

Przełom przyniósł wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2023 r. (P 7/22). TK orzekł, że pominięcie emerytur przyznanych na wniosek złożony przed 1 czerwca 2021 r. jest niezgodne z Konstytucją — narusza zasadę równości (art. 32 ust. 1) w związku z prawem do zabezpieczenia społecznego (art. 67 ust. 1). Trybunał uznał, że nie ma żadnego uzasadnienia dla różnicowania sytuacji emerytów, którym ustalono „emerytury czerwcowe" przed i po wskazanej dacie.

Odmowa ZUS i droga do sądu

Powołując się na wyrok TK, ubezpieczony zwrócił się do organu rentowego o ponowne obliczenie emerytury. Spotkał się jednak z odmową. Decyzją z 23 lutego 2024 r. organ odmówił wznowienia postępowania, opierając się na przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych. Ubezpieczony zaskarżył decyzję do sądu, domagając się przeliczenia świadczenia.

Sąd I instancji: organ w ogóle nie rozpoznał wniosku

W dniu 27 sierpnia 2024 r. sąd I instancji zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał odwołującemu się prawo do ponownego obliczenia emerytury. Sąd stwierdził, że po wyroku TK pojawiła się realna możliwość przeliczenia świadczenia przyznanego w czerwcu 2011 roku. Co istotne, sąd uznał, że organ rentowy faktycznie w ogóle nie rozpoznał wniosku o ponowne ustalenie wysokości świadczenia — skupił się wyłącznie na odmowie wznowienia postępowania w trybie KPA. Sąd krytycznie ocenił takie działanie, zauważając, że odesłanie sprawy z powrotem do organu groziłoby wydaniem kolejnej decyzji odmownej i dalszym przeciąganiem postępowania. Dlatego, powołując się na art. 477(14) § 3 KPC, orzekł co do istoty sprawy.

Sąd Apelacyjny potwierdza: sąd mógł rozstrzygnąć sam

Organ rentowy odwołał się, ale Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację. Uznał, że sąd I instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny i właściwie zastosował przepisy. Sąd II instancji podkreślił kilka kluczowych kwestii:

• Skutki wyroku TK prowadzą wprost do przyznania ubezpieczonemu prawa do ponownego obliczenia emerytury.
• Organy rentowe muszą działać ze szczególną starannością przy ustalaniu, czego rzeczywiście domaga się ubezpieczony — treść wniosku powinna znaleźć odzwierciedlenie zarówno w samej decyzji, jak i w jej uzasadnieniu.
• KPA nie miał tu zastosowania. Właściwym przepisem był art. 114 ustawy emerytalnej, który przewiduje szczególny tryb ponownego ustalenia prawa do świadczenia mimo istnienia wcześniejszej prawomocnej decyzji. Regulacja ta stanowi lex specialis wobec przepisów KPA o wznowieniu postępowania.
• Błędna wykładnia to błąd organu. Wadliwa interpretacja przepisów przez ZUS może zostać uznana za błąd organu w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 6 ustawy emerytalnej. Liczy się obiektywna wadliwość decyzji — niezależnie od tego, czy wynikła z zaniedbania, pomyłki czy błędnego rozumienia prawa.

Dlaczego to orzeczenie jest ważne dla ubezpieczonych?

Sprawa taka jak ta jest interdyscyplinarna, bo na styku trzech dziedzin: prawa ubezpieczeń społecznych, postępowania cywilnego i postępowania administracyjnego. Specyfika spraw ubezpieczeniowych polega na tym, że odwołanie od decyzji ZUS przenosi spór na drogę postępowania przed sądem powszechnym, który ustala fakty, dokonuje wykładni prawa i ostatecznie rozstrzyga sprawę merytorycznie. Przepis art. 477 zn. 14 § 3 KPC daje sądowi wyraźny wybór: może zobowiązać organ do wydania decyzji w określonym terminie albo orzec co do istoty sprawy. W analizowanej sprawie sąd wybrał to drugie rozwiązanie — uznał, że działania organu zmierzały w praktyce do nierozpoznania żądania ubezpieczonego, a ponowne odesłanie sprawy jedynie wydłużyłoby procedurę. Takie podejście mieści się w odformalizowanym charakterze postępowań ubezpieczeniowych i nie stanowi bezprawnego wkroczenia w kompetencje organu rentowego. Może też sprzyjać sprawnemu załatwianiu spraw o podobnym charakterze. Warto jednak pamiętać o zastrzeżeniu: dążenie do szybkiego rozstrzygania podobnych spraw nie powinno przeradzać się w automatyzm. Każda sprawa wymaga indywidualnej oceny w oparciu o konkretny stan faktyczny i prawny.