Nie otworzysz drzwi urzędnikowi? Nie zdziw się jeśli decyzja w sprawie świadczenia, dodatku, pomocy z MOPS będzie odmowna. Jest ważny wyrok WSA z lipca

Zatrzasnął drzwi przed urzędnikiem i stracił dodatek mieszkaniowy. Sąd nie miał litości, dura lex sed lex (twarde prawo ale prawo)

Dodatek mieszkaniowy to jedno z podstawowych świadczeń wspierających osoby o niskich dochodach, które nie są w stanie samodzielnie udźwignąć kosztów utrzymania mieszkania. Wielu wnioskodawców zakłada jednak, że wystarczy złożyć wniosek i dołączyć wymagane dokumenty, a urząd musi przyznać świadczenie. Tymczasem, jak pokazuje najnowsze orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu i omawiany niżej na jego tle stan faktyczny, gmina ma prawo – a czasem wręcz obowiązek – dokładnie zweryfikować, czy deklarowane dochody odpowiadają rzeczywistości. A brak zgody na taką weryfikację może kosztować wnioskodawcę całe świadczenie.

Zobacz także

Koniec ery wielkiej płyty? Legendarny blok z PRL idzie do wyburzenia, w jego miejscu powstanie rewolucyjna inwestycja

O co chodziło w sprawie?

Sprawa trafiła do WSA w Poznaniu za sprawą skargi mieszkańca (określanego w wyroku jako Skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, które utrzymało w mocy wcześniejszą decyzję Prezydenta Miasta odmawiającą przyznania dodatku mieszkaniowego. Historia była prosta, choć jej finał – dla wnioskodawcy – dotkliwy. Organ prowadzący postępowanie nabrał wątpliwości co do sytuacji dochodowej Skarżącego i postanowił przeprowadzić wywiad środowiskowy. Upoważniony pracownik urzędu stawił się pod wskazanym adresem, jednak nie zastał tam wnioskodawcy. Tego samego dnia mężczyzna zjawił się w urzędzie osobiście – ale nie po to, by umówić termin wywiadu. Złożył pisemne oświadczenie, w którym odmówił zarówno zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, jak i na złożenie oświadczenia o stanie majątkowym.

Rezultat: organ, nie mogąc zweryfikować faktycznej sytuacji finansowej wnioskodawcy, odmówił przyznania dodatku

Pamiętać należy, że na osoby starające się o przyznanie im świadczeń ze środków publicznych został nałożony obowiązek czynnego współdziałania z organem przy ustalaniu sytuacji majątkowej wnioskodawcy i jego rodziny, bowiem celem ustawy o dodatkach mieszkaniowych jest wsparcie osób, które znajdują się w trudnej sytuacji i nie są w stanie wykorzystując własne możliwości pokryć np. bieżących wydatków na zajmowane mieszkanie. W tej sytuacji nie mogą odnieść zamierzonego skutku prawnego podniesione przez Odwołującego się argumenty, dotyczące jego braku dochodów i stałych środków utrzymania, a także zmniejszenie się stanu majątkowego o koszty utrzymania mieszkania oraz inne związane z nim opłaty.

Skoro Odwołujący się odmówił poddania się wymogom nałożonym na niego przepisami prawa i z tego powodu organ orzekający w sprawie nie mógł zgromadzić materiału dowodowego, który miałby walor kompletności, to pod jego adresem nie może być skutecznie wysuwany zarzut, że decyzja odmowna jest krzywdząca .

Dodatek mieszkaniowy – komu i na jakich zasadach przysługuje?

Zasady przyznawania dodatku mieszkaniowego reguluje ustawa z 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1335). WSA w Poznaniu na wstępie przypomniał, że decyzje w tych sprawach nie mają charakteru uznaniowego – organ nie decyduje "według własnego widzimisię", lecz musi opierać się na jasno określonych kryteriach ustawowych. Celem dodatku jest zrekompensowanie osobom o niskich dochodach zwiększonych wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania i rosnącymi czynszami. Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy, świadczenie przyznaje w drodze decyzji administracyjnej wójt, burmistrz lub prezydent miasta – na wniosek osoby zainteresowanej. Do wniosku trzeba dołączyć:

• deklarację o dochodach gospodarstwa domowego za 3 miesiące poprzedzające złożenie wniosku,
• dokumenty potwierdzające wysokość wydatków związanych z zajmowaniem lokalu za miesiąc poprzedzający wniosek.

Wywiad środowiskowy – kiedy urząd może przyjść i zapytać o majątek?

Zgodnie z art. 7 ust. 3 pkt 1 ustawy o dodatkach mieszkaniowych, organ odmawia przyznania dodatku, jeśli w wyniku wywiadu środowiskowego ustali, że istnieje rażąca dysproporcja między niskimi dochodami wykazanymi w deklaracji a faktycznym stanem majątkowym wnioskodawcy. Innymi słowy – jeśli okaże się, że osoba deklarująca niskie dochody w rzeczywistości dysponuje majątkiem pozwalającym jej samodzielnie pokrywać koszty mieszkania, dodatek nie zostanie przyznany.

Co jednak istotne, wywiad środowiskowy nie jest przeprowadzany w każdej sprawie automatycznie. Jak podkreślił WSA w Poznaniu, jest to narzędzie stosowane wyrywkowo, gdy organ poweźmie realne wątpliwości co do sytuacji wnioskodawcy. Sposób jego przeprowadzania reguluje rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z 26 kwietnia 2013 r. (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 589). Wywiad odbywa się w miejscu zamieszkania wnioskodawcy, a upoważniony pracownik bada jego sytuację dochodową, zawodową, zdrowotną i rodzinną.

Prawo do zażądania oświadczenia majątkowego

W trakcie wywiadu urzędnik może pójść o krok dalej i zażądać od wnioskodawcy (oraz innych członków gospodarstwa domowego) złożenia oświadczenia o stanie majątkowym – pod rygorem odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdy. Takie oświadczenie musi zawierać dane o posiadanych ruchomościach, nieruchomościach oraz zasobach pieniężnych. I tu pojawia się kluczowy przepis całej sprawy – art. 7 ust. 4 ustawy wyraźnie stanowi, że odmowa złożenia takiego oświadczenia sama w sobie stanowi podstawę do wydania decyzji odmownej. Podobnie zresztą jak niewyrażenie zgody na sam wywiad środowiskowy (art. 7 ust. 3a).

Stanowisko sądu: brak współpracy działa na niekorzyść wnioskodawcy

WSA w Poznaniu nie miał wątpliwości, że w analizowanej sprawie organ postąpił prawidłowo. Skoro pojawiły się wątpliwości co do sytuacji dochodowej Skarżącego, urząd nie tylko miał prawo, ale wręcz obowiązek przeprowadzić wywiad środowiskowy. Skarżący, odmawiając zgody zarówno na wywiad, jak i na złożenie oświadczenia majątkowego, samodzielnie uniemożliwił zgromadzenie pełnego materiału dowodowego.

W tym kontekście argumenty Skarżącego dotyczące braku dochodów, braku stałych środków utrzymania czy uszczuplenia majątku w związku z kosztami mieszkania okazały się bezskuteczne. Sąd wskazał wprost: skoro to sam wnioskodawca uniemożliwił zebranie kompletnego materiału dowodowego, nie może następnie skutecznie zarzucać organowi, że wydana decyzja jest krzywdząca. WSA podkreślił również, że organ I instancji w takiej sytuacji faktycznie nie miał innego wyjścia niż wydanie decyzji odmownej – był to jedyny prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy przy braku niezbędnych danych. Sąd oddalił skargę na podstawie prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

PODSUMOWANIE: nie otworzysz drzwi urzędnikowi? Nie zdziw się jeśli decyzja w sprawie świadczenia, dodatku, pomocy z MOPS będzie odmowna. Jest ważny wyrok WSA z lipca

Wyrok WSA w Poznaniu (sygn. III SA/Po 489/26) to ważna lekcja dla wszystkich ubiegających się o świadczenia ze środków publicznych, w tym o dodatek mieszkaniowy. Organ administracji ma prawo – a w razie wątpliwości co do sytuacji finansowej wnioskodawcy wręcz obowiązek – przeprowadzić wywiad środowiskowy oraz zażądać złożenia oświadczenia o stanie majątkowym. Odmowa poddania się tym czynnościom nie jest neutralna dla wnioskodawcy – zgodnie z art. 7 ust. 3a i 4 ustawy o dodatkach mieszkaniowych, stanowi samodzielną podstawę do wydania decyzji odmownej. Co więcej, jak jasno wskazał sąd, wnioskodawca, który sam uniemożliwia zebranie pełnego materiału dowodowego, nie może później skutecznie zarzucać organowi, że decyzja odmowna jest niesprawiedliwa czy krzywdząca. Ustawodawca oczekuje od osób ubiegających się o pomoc finansową ze środków publicznych aktywnej postawy i współdziałania z urzędem – to warunek konieczny, by móc skorzystać z przysługujących uprawnień. Innymi słowy: kto zamyka drzwi przed urzędnikiem, musi liczyć się z tym, że razem z nimi zamyka też drogę do świadczenia.