W dniu 8 lipca 2026 r. weszły w życie jedne z najważniejszych od lat zmian dotyczących funkcjonowania Państwowej Inspekcji Pracy. W przestrzeni publicznej najwięcej uwagi poświęcono nowym kompetencjom Inspekcji w zakresie kwestionowania pozornych umów cywilnoprawnych i współpracy B2B (tzw. reklasyfikacja). Byłoby jednak dużym uproszczeniem sprowadzenie reformy wyłącznie do tego zagadnienia. Nowelizacja oznacza bowiem systemową zmianę modelu prowadzenia kontroli PIP. Państwowa Inspekcja Pracy zyskuje nowe instrumenty prawne, szerszy dostęp do danych oraz możliwość prowadzenia kontroli z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi komunikacji. Zmienia się nie tylko zakres uprawnień inspektorów, ale przede wszystkim filozofia działania organu. Zmiany legislacyjne zbiegają się również ze zmianą na stanowisku Głównego Inspektora Pracy. Funkcję tę objął Janusz Krasoń, który będzie odpowiadał za wdrożenie nowych rozwiązań oraz kształtowanie praktyki ich stosowania. Jednocześnie warto pamiętać, że skutki reformy nie ograniczą się wyłącznie do relacji pomiędzy pracodawcą a Państwową Inspekcją Pracy. Rozszerzona współpraca PIP z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz Krajową Administracją Skarbową powoduje, że ustalenia poczynione w toku kontroli mogą wywoływać konsekwencje również w zakresie składek na ubezpieczenia społeczne, rozliczeń podatkowych oraz innych należności publicznoprawnych.
Kontrola PIP - co się zmieniło 8 lipca 2026 r.
Szczególnym zainteresowaniem Inspekcji mają zostać objęte nie tylko umowy cywilnoprawne, ale m.in. zagadnienia związane z pracą zdalną, mobbingiem, równym wynagradzaniem kobiet i mężczyzn, przestrzeganiem przepisów dotyczących sygnalistów, temperaturą w miejscu pracy czy pracowniczymi planami kapitałowymi.
Oznacza to, że zakres kontroli będzie coraz szerszy, a ryzyko jej wszczęcia nie będzie dotyczyło wyłącznie pracodawców, wobec których składane są skargi pracowników. Coraz większe znaczenie będzie miało także analityczne typowanie podmiotów do kontroli (algorytm) oraz wykorzystanie informacji pochodzących od innych organów administracji.
Nie tylko kwestionowanie umów cywilnoprawnych B2B
Najwięcej emocji budzi możliwość kwestionowania przez PIP przypadków pozornego samozatrudnienia. Warto jednak podkreślić, że jest to jedynie jeden z elementów znacznie szerszej reformy.
Nowe przepisy przewidują przede wszystkim:
- rozszerzenie wymiany informacji pomiędzy Państwową Inspekcją Pracy, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz Krajową Administracją Skarbową;
- możliwość prowadzenia kontroli lub poszczególnych czynności kontrolnych w formule zdalnej;
- elektronizację dokumentacji pokontrolnej;
- wprowadzenie nowych środków oddziaływania wobec pracodawców;
- zwiększenie sankcji za naruszenia prawapracy.
W praktyce oznacza to, że przedsiębiorcy powinni postrzegać kontrolę PIP nie jako pojedyncze zdarzenie administracyjne, ale jako element szerszego systemu nadzoru państwa nad legalnością zatrudnienia i wykonywaniem obowiązków publicznoprawnych.
Kontrola PIP nie tylko w siedzibie firmy
Jedną z ważniejszych zmian jest możliwość prowadzenia kontroli zdalnych. W uzasadnionych przypadkach inspektor będzie mógł pro-wadzić czynności z wykorzystaniem środków komunikacji elektronicznej, żądać przekazania dokumentów w formie elektronicznej, a nawet przeprowadzać określone czynności przy wykorzystaniu transmisji online.
Jest to odpowiedź na postępującą cyfryzację administracji publicznej, ale jednocześnie oznacza dla przedsiębiorców konieczność zapewnienia odpowiedniej organizacji dokumentacji elektronicznej oraz sprawnych procedur komunikacji z organami kontrolnymi.
Nowe narzędzie Państwowej Inspekcji Pracy
Nowelizacja przewiduje również wprowadzenie instytucji polecenia usunięcia naruszeń. W przypadku stwierdzenia, że współpraca formalnie oparta na umowie cywilnoprawnej w rzeczywistości spełnia przesłanki stosunku pracy, inspektor będzie mógł zobowiązać strony do dobrowolnego doprowadzenia stosunku prawnego do zgodności z przepisami.
Dopiero brak wykonania polecenia może skutkować podjęciem dalszych działań przez właściwego okręgowego inspektora pracy, w tym wydaniem decyzji administracyjnej lub skierowaniem sprawy na drogę sądową. Rozwiązanie to ma charakter zarówno prewencyjny, jak i naprawczy.
Drugą istotną nowością jest możliwość uzyskania interpretacji indywidualnej wydawanej przez Głównego Inspektora Pracy. Przedsiębiorcy będą mogli uzyskać formalne stanowisko dotyczące kwalifikacji określonego stosunku prawnego jeszcze przed wszczęciem kontroli. Nie eliminuje to całkowicie ryzyka późniejszej weryfikacji, jednak może stanowić cenne narzędzie przy planowaniu modeli zatrudnienia.
Skutki mogą daleko wykraczać poza kontrolę PIP
W praktyce skutki kontroli coraz częściej nie będą ograniczały się wyłącznie do wydania wystąpienia lub decyzji administracyjnej.
Rozszerzona współpraca pomiędzy PIP, ZUS i KAS oznacza, że ustalenia dokonane przez inspektora pracy mogą stanowić podstawę do wszczęcia kolejnych postępowań dotyczących obowiązków składkowych i podatkowych. W przypadku zakwestionowania modelu zatrudnienia przedsiębiorca może zostać zobowiązany nie tylko do zmiany sposobu zatrudniania, ale również do skorygowania rozliczeń z Zakła-dem Ubezpieczeń Społecznych, zapłaty zaległych składek wraz z odsetkami oraz poniesienia innych konsekwencji publicznoprawnych.
Wyższe kary dla pracodawców
Nowelizacja podwyższa również wysokość kar za większość wykroczeń przeciwko prawom pracownika. Standardowe kary za naruszenie praw pracowniczych wzrastają z dotychczasowych widełek od 1 000 zł do 30 000 złdo poziomu od 2 000 zł do 60 000 zł. W przypadku recydywy (popełnienia tego samego wykroczenia w ciągu dwóch lat) grzywna może wynieść nawet 90 000 zł.
Katalog wykroczeń został rozszerzony o nowe naruszenia, m.in. dotyczące obejścia przepisów o zawieraniu umów cywilnoprawnych w warunkach, w których powinna być zawarta umowa o pracę.
Nie można również pomijać aspektu odpowiedzialności karnej. Inspektor pracy może złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa, w szczególności z art. 218 § 1a Kodeksu karnego, dotyczącego złośliwego lub uporczywego naruszania praw pracownika wynikających ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego, a także z art. 219 Kodeksu karnego, penalizującego niezgłosze-nie wymaganych danych lub zgłoszenie danych nieprawdziwych mających wpływ na prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego albo ich wysokość.
Ważne
Kontrola PIP staje się więc coraz częściej początkiem znacznie szerszego procesu obejmującego kilka organów administracji, a w określonych sytuacjach również organy ścigania i konieczność występowania przed sądem karnym.
Podsumowanie
Reforma Państwowej Inspekcji Pracy jest jedną z najistotniejszych zmian w obszarze prawa pracy ostatnich lat. Zmienia sposób prowadzenia kontroli, rozszerza kompetencje organów oraz wzmacnia współpracę pomiędzy PIP, ZUS i KAS. Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność spojrzenia na zgodność z prawem pracy znacznie szerzej niż dotychczas.
Najlepszą strategią pozostaje nie przygotowanie się na konkretną kontrolę, lecz stworzenie organizacji, która jest gotowa na nią każdego dnia. Regularne audyty, aktualna dokumentacja oraz spójność pomiędzy dokumentami a rzeczywistym sposobem wykonywania pracy pozostają najskuteczniejszym sposobem ograniczania ryzyka prawnego.
adw. Katarzyna Zielezińska-Pierzynka - SDZLEGAL Schindhelm Kancelaria Prawna Schampera, Dubis, Zając i Wspólnicy sp. j.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu