Wiceministra środowiska Anita Sowińska: "Sprzątam las regularnie i nie czuję się dziadem"

Ministerstwo Klimatu zdecyduje w czerwcu, czy opakowania wielomateriałowe, czyli tzw. kartony, trafią do systemu kaucyjnego. Wiceministra Anita Sowińska zapewniła, że ucieczka producentów ze systemu to zjawisko marginalne, ale branża wielomateriałowa sama zabiegała wcześniej o włączenie.

Skrót artykułu

Opakowania wielomateriałowe – kartony po napojach i płynnej żywności – pozostają poza systemem kaucyjnym. Pytanie o to, czy i kiedy to się zmieni, zadaliśmy wiceministrze klimatu i środowiska Anicie Sowińskiej podczas poniedziałkowej konferencji prasowej podsumowującej trzy miesiące pełnego funkcjonowania systemu (sześć, licząc okres przejściowy). Niedawno poseł PiS Grzegorz Matusiak alarmował, że producenci mogą celowo przenosić się na opakowania wielomateriałowe właśnie po to, by ominąć obowiązki systemu kaucyjnego.

– Obserwujemy, że jest to zjawisko marginalne – odpowiedziała wiceministra. – Zwracam też uwagę, że w innych krajach Unii Europejskiej kartony raczej nie są włączone w system kaucyjny, co nie znaczy, że nie zrobimy tego w przyszłości – dodała.

Zobacz także

Firmy uciekają z systemu kaucyjnego? Ministerstwo i biznes studzą panikę posła

Kartony po napojach poza kaucją. MKiŚ zapowiada decyzję po ewaluacji w czerwcu

Decyzja, jak zapowiedziała Sowińska, ma zapaść nie wcześniej niż w czerwcu – po co najmniej półrocznej ewaluacji systemu. Ministerstwo zamierza ocenić dwa kryteria: poziomy recyklingu oraz skalę zaśmiecenia środowiska poszczególnymi frakcjami opakowań. Przy tym wiceministra przyznała, że kartony rzadziej trafiają do środowiska naturalnego niż np. szkło jednorazowe.

Kiedy ministerstwo pracowało nad nowelizacją ustawy o systemie kaucyjnym, sami producenci opakowań wielomateriałowych zabiegali o włączenie do systemu. – Czy tak jest nadal, jeszcze nie wiem – zastrzegła Sowińska. – Takich konsultacji jeszcze nie było.

System kaucyjny. Pół miliarda opakowań miesięcznie

Od początku roku do systemu kaucyjnego trafiło już ok. 520 mln opakowań – w samych ostatnich dwóch tygodniach marca przybyło ich o 60 proc. więcej niż we wcześniejszym analogicznym okresie, co pokazuje, że system przyspiesza. Ministerstwo szacuje, że miesięczne tempo zbiórki ustabilizuje się na poziomie ok. pół miliarda sztuk.

Dla porównania: od początku roku do systemu wprowadzono łącznie 1,8 mld opakowań objętych kaucją, przy czym ta liczba wciąż dynamicznie rośnie. Szacunkowo ok. 70 proc. opakowań dostępnych na rynku to już opakowania kaucyjne.

Sieć zbiórki obejmuje obecnie 52 tys. punktów, z czego 9,5 tys. to automaty zwrotne. Aż 24 tys. punktów – czyli 46 proc. wszystkich – prowadzone są przez małe sklepy, które przystępują do systemu dobrowolnie. Jak podkreślała Sowińska, motywacja jest dwojaka: pobieranie opłaty, tzw. handling fee, od operatorów oraz przyciąganie klientów do sklepu.

Ok. 78 proc. opakowań trafia do systemu przez automaty (404 mln sztuk). Wiceministra zaznaczyła jednak, że zbiórka ręczna jest równoprawną formą – sklep nie może odmówić przyjęcia opakowania po napoju, którego nie ma w ofercie, a na życzenie klienta musi wypłacić kaucję w gotówce lub na kartę. Zakupy w sklepie nie mogą być warunkiem odbioru kaucji.

Zobacz także

Ponad 520 mln opakowań w systemie kaucyjnym. Będą podwyżki opłat za śmieci w gminach?

Operatorzy systemu kaucyjnego i organizacja parasolowa

System działa w modelu wielooperatorskim – i tu pojawiły się pytania o stabilność. Jednemu z operatorów, firmie EKO-Operator, resort cofnął zezwolenie, a firma złożyła wniosek o jego cofnięcie jeszcze przed faktycznym rozpoczęciem działalności (planował start od sierpnia 2026 r.). Z kolei Ecokaucja otrzymała zgodę MKiŚ na prowadzenie systemu kaucyjnego i ma zacząć działać w nim od czerwca, mimo że prezes firmy usłyszał zarzuty w sprawie tzw. mafii śmieciowej.

– Uważnie monitorujemy sytuację, a wspomniany prezes nie sprawuje już tej funkcji – zapewniła wiceministra.

Ministerstwo rozważa też powołanie organizacji parasolowej dla uczestników systemu, choć decyzja zależy od konsensusu środowisk biznesowych – operatorów i sieci handlowych.

Co z niezwróconymi kaucjami i rozszerzeniem systemu kaucyjnego?

Dziennikarze pytali, kto korzysta na kaucjach, których konsumenci nie odbierają. Wiceministra tłumaczyła, że środki te finansują system – zmniejszają koszty ponoszone przez producentów napojów, a pośrednio chronią konsumentów przed podwyżkami cen. System jest bowiem finansowany co do zasady przez producentów, a ewentualne przychody (ze sprzedaży surowców lub niezwróconych kaucji) obniżają te koszty.

Jeśli chodzi o rozszerzenie systemu, ministerstwo potwierdziło, że w pierwszej kolejności analizuje włączenie szkła jednorazowego, w tym popularnych tzw. małych buteleczek (tzw. małpek), które zaśmiecają przestrzeń publiczną. Ewentualna nowelizacja ustawy potrzebowałaby jednak ok. dwuletniego vacatio legis ze względu na konieczne inwestycje logistyczne.

Sowińska odparła też zarzuty o to, że system "zrobił z Polaków dziadów" lub "śmieciarzy" – nawiązując do głośnych publikacji w portalach internetowych. – Ja nie czuję się dziadem, a sprzątam regularnie lasy. To obraża tych, którzy robią to wolontaryjnie – powiedziała. I ripostowała pod adresem Konfederacji, której posłowie demonstracyjnie przynosili kosze butelek do biur poselskich: – Jeśli wyrzucasz butelkę, finansujesz ten system. Więc lepiej ją zwróć.

System kaucyjny – wątpliwości interpretacyjne przedsiębiorców

Zapytaliśmy też Sowińską o wątpliwości interpretacyjne, o których pisaliśmy w DGP. Chodzi m.in. o napoje wydawane bezpłatnie czy na użytek własny producentów. Ustawa opakowaniowa nie określa, co w takich przypadkach przedsiębiorcy powinni zrobić, a urzędy marszałkowskie wydają rozbieżne interpretacje. Jednak na to pytanie wiceministra nie odpowiedziała wprost. – Jeśli będzie taka potrzeba, oczywiście przyjrzymy się temu – stwierdziła.