Ojciec terapii szokowej w polskiej gospodarce: Ja tylko doradzałem

Pisząc rekomendacje dla Polski, chciałem, by stała się krajem o gospodarce mieszanej. Z silną rolą państwa, z mechanizmami redystrybucji, sprawnym rynkiem pracy. Socjaldemokracja to tradycja, do której zawsze było mi najbliżej – przyznaje Jeffrey Sachs, pomysłodawca terapii szokowej w Polsce

Skrót artykułu

Ale jednocześnie był pan ojcem koncepcji terapii szokowej, która zakładała radykalną liberalizację, szybką prywatyzację i zaciśnięcie pasa przez obywateli. W nadziei, że najgorsze szybko minie, za to pojawią się owoce wyrzeczeń. To nie przepis rodem z konsensusu waszyngtońskiego?
Czy dziś – wiedząc to, co wydarzyło się potem – zawarłby pan w swoim planie te same propozycje?
To częsty argument. Przytaczają go zazwyczaj ci, którzy nie musieli płacić słonego rachunku za terapię szokową.
Mogę przytoczyć dane. Pensje w latach 1990–1993 w sektorze publicznym spadły o 38 proc. przy jednoczesnej hiperinflacji. Chleb podrożał 13 razy, herbata – 14, mydło – 10.
Wygodne tłumaczenie. Wszystkiemu winni komuniści...
Dla tych, którzy przeszli przez transformację, takie porównania nie mają większego znaczenia. Cóż im z tego, że w Rosji czy na Ukrainie było gorzej?
To popularne tłumaczenie. Ale niestety nie ma wiele wspólnego z prawdą. Jeśli pan popatrzy na tak kluczowy wskaźnik jak poziom dochodów, to Polska – ten rzekomy lider regionu – jest raczej w ogonie stawki.
Rozmawiam często o tamtych latach z polskimi ekonomistami, choćby z Witoldem Kieżunem. Oni twierdzą, że alternatyw dla terapii szokowej było mnóstwo. Większość zakładała stopniowe zmiany, które nie będą obarczone tak wieloma skutkami ubocznymi. Ale narzekają, że nikt ich o zdanie nie pytał. Bo przyjechał Sachs z Ameryki. Nie znał kraju, kultury, tutejszej specyfiki. Ale to mu nie przeszkadzało wyciągnąć z teczki garści ładnie brzmiących rozwiązań.
A nie przerażało pana, że ci ludzie, którym pan doradzał, nie mieli pojęcia o gospodarce? Przecież oni tego nie ukrywali. Sam pan wspomina o tym w swoich książkach. Oto kilka cytatów. Kierujący w sejmie kontraktowym klubem OKP Bronisław Geremek powiedział: „Nie mamy innego wyjścia”, redaktor naczelny „Gazety Wyborczej” Adam Michnik stwierdził: „Nie jestem ekonomistą. Ale to fascynujące”, a przewodniczący Solidarności Lech Wałęsa: „Nie mam pojęcia, o czym ten gość mówił, ale chyba ma rację”. Nie miał pan wrażenia, że naprzeciw pana stoją dzieci we mgle?
Jaka była właściwie pana rola po jego wejściu do gry?
A które jego decyzje panu się nie podobały?
Wprowadzone przez Balcerowicza zaciskanie pasa poprzez sztuczne tamowanie wzrostu płac i oszczędności budżetowe podobało się panu? A jego walka z państwem, które powinno się trzymać jak najdalej od gospodarki?
Ówcześni parlamentarzyści Solidarności często wspominają pańskie wystąpienie przed senacką komisją ds. ekonomicznych. Mówił pan, żeby się nie przejmowali zadłużeniem, a jedyne, co muszą zrobić, to wysłać wierzycielom kartki pocztowe i napisać na nich: „Jesteśmy teraz wolnym krajem i nie mamy zamiaru spłacać długów zaciągniętych przez dyktatorskie rządy komunistów”
Ale czy roztaczanie przed nimi takich perspektyw było z pańskiej strony odpowiedzialnym posunięciem? Bo w praktyce anulowanie polskich długów nigdy nie nastąpiło.
Nastąpiła redukcja, a nie anulowanie. Nie było dla Polski zadłużeniowej opcji zero.
Oczywiście, że nie.
Ale nie za darmo. Bo gdy się rozmawia z ówczesnymi polskimi decydentami, to można odnieść wrażenie, że oni mieli wrażenie siedzenia w zadłużeniowej pułapce. Wiedzieli, że część polskiego długu może zostać anulowana, ale tylko jeżeli nowy rząd postąpi wedle określonych wytycznych. I zainstaluje w Polsce kapitalizm z podręcznika waszyngtońskiego konsensusu. I mam wrażenie, że pan był dla nich takim nieformalnym ambasadorem tego, czego chcą Zachód i rynki finansowe.
Tylko samego siebie? A co z George’em Sorosem? Inwestorem, miliarderem i filantropem, który na przełomie lat 80. i 90. mocno angażował się w stymulowanie przemian rynkowych w byłym bloku wschodnim?
Wróćmy jeszcze do terapii szokowej. Jeśli spytać Polaków, kogo kojarzą z tą koncepcją, jednym tchem wymieniają pana i Leszka Balcerowicza. Dobrze się rozumieliście?
Jak to?
A pan jak by siebie zdefiniował?
Słucham?!
I w 1989 r. też pan tak uważał?
Musimy się tu na chwilę zatrzymać. Bo dla polskich czytelników to może być nieliche zaskoczenie. Biorąc pod uwagę dorobek terapii szokowej, jest pan lokowany w tradycji liberalnej, obok Hayeka, Friedmana czy Balcerowicza. Nie tylko z resztą w Polsce. W „Doktrynie szoku” kanadyjska autorka Naomi Klein sportretowała pana jako jednego z pionierów realnie działającego neoliberalizmu.
Ostatnio ideologicznym punktem odniesienia stała się dla ekonomistów książka Thomasa Piketty’ego „Kapitał w XXI wieku”. Dowodząca, że nierówności społeczne osiągnęły na Zachodzie taki poziom, iż zagrażają stabilności całego kapitalistycznego systemu.
Proszę mi wybaczyć, że ja ciągle wracam do Polski. Jak się ma to pańskie credo do terapii szokowej? Bo przyznam szczerze, to wszystko się nie układa...
Proszę się nie irytować. Ja już zaczynam rozumieć. Najpierw trzeba zbudować fundamenty, a dopiero potem wznosić na nich konstrukcję. W zasadzie dowolną.
Ale jakość fundamentów wpływa na to, co się potem na nich buduje. Jeśli terapia szokowa dopuściła społeczny darwinizm, to jego skorygowanie może być już niemożliwe.
Jest jeszcze jeden grzech pierworodny polskiego kapitalizmu: nie został ustanowiony w sposób demokratyczny. Pierwsze decyzje o uwolnieniu rynku podjął komunistyczny rząd Mieczysława Rakowskiego, a i gabinet Mazowieckiego nie miał w pełni demokratycznego mandatu. Nie ma pan wrażenia, że byłoby uczciwiej, gdyby w Polsce najpierw wprowadzono demokrację, a dopiero potem kapitalizm? A nie odwrotnie.
Ale pan ten proces w pewnym sensie firmował.