Za co właściwie płaci kredytobiorca. Niemiecki model opłaty przygotowawczej i polskie pytanie o ekwiwalentność

Co rozstrzygnął Bundesgerichtshof

Punktem zwrotnym były dwa wyroki XI Senatu Cywilnego BGH z 13 maja 2014 r., XI ZR 405/12 i XI ZR 170/13[1]. Sąd zerwał z wcześniejszą, wieloletnią praktyką tolerowania opłat „w wysokości bankowo zwyczajowej”[2] i uznał, że postanowienie wzorca przewidujące jednorazową, niezależną od okresu kredytowania Bearbeitungsentgelt jest tzw. Preisnebenabrede — ubocznym postanowieniem cenowym, które podlega sądowej kontroli treści na podstawie § 307 ust. 3 zd. 1 BGB — i jako sprzeczne z zasadniczą myślą ustawowej regulacji kredytu jest bezskuteczne wobec konsumenta (§ 307 ust. 1 zd. 1 w zw. z ust. 2 pkt 1 BGB)[3].

Konstrukcja rozumowania jest prosta i właśnie dlatego mocna. Świadczeniem głównym kredytodawcy jest udostępnienie kapitału, a świadczeniem wzajemnym kredytobiorcy — odsetki (§ 488 ust. 1 zd. 2 BGB). Opłata oderwana od czasu korzystania z kapitału nie jest więc ceną za to korzystanie, tylko wynagrodzeniem za czynności banku. A skoro te czynności — rozpatrzenie wniosku, ocena zdolności kredytowej, przygotowanie dokumentacji — wykonywane są w interesie samego kredytodawcy albo stanowią wykonanie jego własnego obowiązku prawnego, to ich koszt powinien być skalkulowany w oprocentowaniu, a nie fakturowany osobno. Bank nie może żądać od klienta zapłaty za to, że sam siebie zabezpiecza przed ryzykiem.

Linia ta okazała się trwała. W 2017 r. BGH rozciągnął ją na kredyty udzielane przedsiębiorcom (XI ZR 562/15 i XI ZR 233/16), uznając, że w finansowaniu działalności gospodarczej również nie ma argumentów usprawiedliwiających opłatę niezależną od okresu kredytowania[4]. Wcześniej rozstrzygnięto kwestię przedawnienia roszczeń o zwrot, przyjmując koniec 2011 r. jako początek biegu terminu[5]. Aktualizacja poradnika Verbraucherzentrale z 23 lipca 2026 r. wciąż wskazuje ryczałtową opłatę za rozpatrzenie kredytu jako niedopuszczalną, powtarzając argument, że bank działa we własnym interesie, a badając zdolność kredytową wykonuje obowiązek ustawowy[6].

Argument, który wraca w kolejnych sprawach

Kryterium „we własnym interesie czy dla klienta” zbudowało w Niemczech całą rodzinę rozstrzygnięć. Za nieskuteczne uznano opłaty za prowadzenie rachunku kredytowego przy kredycie prywatnym[7], za prowadzenie rachunku w fazie kredytowej umowy oszczędnościowo-kredytowej[8], tzw. opłatę powierniczą przy refinansowaniu kredytu hipotecznego w innym banku[9] oraz roczną opłatę w umowach oszczędnościowo-kredytowych[10]. Sądy powszechne poszły dalej: ryczałtowy „nakład instytucji” doliczany do rekompensaty za wcześniejszą spłatę został zakwestionowany przez OLG we Frankfurcie nad Menem[11].

Nie jest to jednak zakaz pobierania czegokolwiek poza odsetkami. Za dopuszczalne uznaje się m.in. odsetki za gotowość między przyrzeczeniem a wypłatą kredytu, rekompensatę za nieodebranie środków, a także opłatę za zawarcie umowy oszczędnościowo-kredytowej - w tym ostatnim wypadku dlatego, że pozyskiwanie nowych klientów służy również wspólnocie oszczędzających, a nie wyłącznie kasie[12]. Test jest więc treściowy: czy za opłatą stoi świadczenie mające wartość dla klienta.

Warto dodać drugi, czysto ekonomiczny wątek, który BGH podnosił: opłata pobierana z góry bywa kredytowana, więc konsument płaci odsetki od własnej prowizji, a przy wcześniejszej spłacie ciężar rozkłada się nierówno[13].

To nie jest wyłącznie niemiecka specyfika

W Austrii OGH zmienił w ostatnich latach stanowisko i uznaje ryczałtowe opłaty za przygotowanie kredytu za rażąco niekorzystne (§ 879 ust. 3 ABGB) oraz nietransparentne (§ 6 ust. 3 KSchG), zwłaszcza gdy są liczone jako procent kwoty kredytu i występują obok innych opłat pokrywających ten sam nakład[14]. Sądy niższych instancji dodają do tego korzystne dla konsumentów rozstrzygnięcia w kwestii przedawnienia roszczeń restytucyjnych[15].

Inaczej rozłożył akcenty TSUE w sprawach hiszpańskich. W wyroku C-565/21 przyjęto, że prowizja przygotowawcza nie jest nieuczciwa per se: podlega wymogowi przejrzystości, a jej ewentualna nieuczciwość zależy od oceny in concreto, m.in. relacji do kwoty kredytu i rzeczywiście świadczonych usług[16]. Wcześniejsze orzecznictwo szło w podobnym kierunku[17]. Innymi słowy: prawo Unii nie narzuca modelu niemieckiego, ale też go nie blokuje. Wybór należy do prawa krajowego i do sądów.

Polska: pytanie „ile”, a nie „za co”

U nas prowizja ma wyraźne umocowanie ustawowe — jako element treści umowy kredytu (art. 69 ust. 2 pkt 9 pr. bank.) i jako składnik kosztów kredytu konsumenckiego (art. 5 pkt 6 i art. 30 ust. 1 pkt 10 u.k.k.). Ustawodawca nie zapytał więc, czy taką opłatę wolno pobierać, tylko ile może wynosić. Odpowiedzią jest art. 36a u.k.k.: maksymalne pozaodsetkowe koszty kredytu liczone według wzoru MPKK = (K × 10%) + (K × n/R × 10%), przy pułapie 45 proc. całkowitej kwoty kredytu, a dla kredytów krótszych niż 30 dni — 5 proc.[18] Parametry obniżono ustawą z 6 października 2022 r. z pierwotnych 25 i 30 proc.[19]

Narzędzia do kontroli treściowej mamy jednak od dawna. W uchwałach z 26 i 27 października 2021 r. (III CZP 42/20 i III CZP 43/20) Sąd Najwyższy przesądził, że wynagrodzenie prowizyjne w umowie pożyczki konsumenckiej nie jest świadczeniem głównym w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c., a mieszczenie się kosztów w limicie z art. 36a u.k.k. nie wyłącza badania, czy postanowienia je określające są niedozwolone[20]. Jest to dokładnie ten sam punkt wyjścia, od którego zaczął BGH: skoro prowizja nie jest ceną świadczenia głównego, podlega kontroli treści.

Praktyka poszła jednak inną drogą. Limit ustawowy działa jak bezpieczna przystań, a spór koncentruje się na wysokości kosztów, obowiązkach informacyjnych i sankcji kredytu darmowego (art. 45 u.k.k.), nie zaś na tym, jakie świadczenie odpowiada prowizji. Symptomatyczne jest, że kolejne pytania prejudycjalne z Polski dotyczą RRSO, przejrzystości klauzul kosztowych i proporcjonalności sankcji krajowej[21], a wcześniej — dopuszczalności samych limitów, którą TSUE potwierdził w sprawie C-84/19[22]. Nawet wyrok w sprawie C-383/18 nie zmienia osi sporu: nakazuje proporcjonalne obniżenie także kosztów jednorazowych przy przedterminowej spłacie, ale odpowiada na pytanie „ile zwrócić”, a nie „za co konsument zapłacił”[23].

Dlaczego to moment na tę rozmowę

Termin transpozycji dyrektywy 2023/2225 upłynął 20 listopada 2025 r., a nowe przepisy powinny być stosowane od 20 listopada 2026 r.[24] Tymczasem prace ruszają w Polsce od nowa: po decyzji Prezesa Rady Ministrów z 18 maja 2026 r. o odwołaniu upoważnienia dla Prezesa UOKiK do prowadzenia prac nad wdrożeniem CCD2 i DMFSD projekt UC82 został wycofany z Komitetu do Spraw Europejskich[25], a gospodarzem legislacji ma być w istotnej części Ministerstwo Sprawiedliwości[26].

To dobry moment, by postawić pytanie, którego dotąd unikaliśmy. CCD2 utrzymuje i wzmacnia obowiązkową ocenę zdolności kredytowej jako powinność kredytodawcy. Jeśli tak, to niemiecki argument daje się przenieść wprost: trudno uzasadnić odrębne wynagrodzenie za wykonanie własnego obowiązku ustawowego. Nie znaczy to, że należy kopiować zakaz. Rozwiązaniem pośrednim byłoby ustawowe lub orzecznicze kryterium ekwiwalentności — opłata jednorazowa dopuszczalna wtedy, gdy odpowiada jej dająca się wskazać usługa o wartości dla konsumenta, z ciężarem dowodu po stronie kredytodawcy. To zresztą kierunek, który mieści się w uchwałach SN z 2021 r. i nie wymaga rewolucji.

Argumenty przeciwne też trzeba postawić uczciwie. Sektor wskazuje, że prowizja pozwala różnicować cenę według rzeczywistego kosztu obsługi i ryzyka konkretnej transakcji bez podnoszenia oprocentowania wszystkim klientom; że zakaz nie eliminuje kosztu, tylko przenosi go do marży, co uderza w kredytobiorców o krótkim horyzoncie spłaty; że doświadczenie niemieckie to również lata sporów restytucyjnych i niepewności co do przedawnienia; wreszcie że CCD2, choć harmonizuje maksymalnie obowiązki informacyjne, cen nie reguluje — różnice między państwami członkowskimi pozostaną. Można też bronić tezy, że przy prawidłowo liczonym RRSO struktura ceny jest dla konsumenta obojętna, bo porównuje on koszt całkowity.

Spór jest więc realny i nie ma jednej oczywistej odpowiedzi. Ale różnica między Warszawą a Karlsruhe nie polega na tym, że tam konsument jest lepiej chroniony, tylko na tym, że tam zadano inne pytanie. Nowa ustawa o kredycie konsumenckim jest pierwszą od dekady okazją, by zadać je również u nas.

Krzysztof Szymański, ekonomista

Przypisy:

[1]Wyroki BGH z 13 maja 2014 r., XI ZR 405/12 (BGHZ 201, 168) oraz XI ZR 170/13.

[2]Zob. uzasadnienie wyroku XI ZR 405/12 wraz z przywołanym tam wcześniejszym orzecznictwem III Senatu Cywilnego (m.in. wyroki z 29 czerwca 1979 r., III ZR 156/77; z 2 lipca 1981 r., III ZR 17/80; z 29 maja 1990 r., XI ZR 231/89, BGHZ 111, 287).

[3]Teza wyroku XI ZR 405/12: postanowienie wzorca przewidujące opłatę za rozpatrzenie kredytu podlega kontroli sądowej na podstawie § 307 ust. 3 zd. 1 BGB i jest bezskuteczne w obrocie konsumenckim na podstawie § 307 ust. 1 zd. 1 w zw. z ust. 2 pkt 1 BGB.

[4]Wyroki BGH z 4 lipca 2017 r., XI ZR 562/15 (BGHZ 215, 172) i XI ZR 233/16; komunikat prasowy BGH z 4 lipca 2017 r. Rozstrzygnięcie objęło również kredyt w rachunku bieżącym.

[5]Wyroki BGH z 28 października 2014 r., XI ZR 348/13 (BGHZ 203, 115) i XI ZR 17/14.

[6]Verbraucherzentrale, „Gebühren bei Darlehen: Welche Bankentgelte unzulässig sind”, stan na 23 lipca 2026 r., verbraucherzentrale.de.

[7]Wyrok BGH z 7 czerwca 2011 r., XI ZR 388/10.

[8]Wyrok BGH z 9 maja 2017 r., XI ZR 308/15.

[9]Wyrok BGH z 10 września 2019 r., XI ZR 7/19 (sprawa z powództwa vzbv).

[10]Wyrok BGH z 15 listopada 2022 r., XI ZR 551/21.

[11]Wyrok OLG Frankfurt nad Menem z 4 października 2023 r., 17 U 214/22.

[12]Zestawienie opłat uznanych za dopuszczalne — zob. przyp. 6; co do odsetek za gotowość i rekompensaty za nieodebranie kredytu por. wyrok BGH z 21 lutego 1985 r., III ZR 207/83.

[13]Zob. uzasadnienie wyroku XI ZR 405/12 w części dotyczącej skutków kredytowania opłaty.

[14]Orzeczenia OGH, m.in. 7 Ob 169/24i, a następnie 2 Ob 63/25s, 2 Ob 92/25f oraz 1 Ob 177/24x (11 listopada 2025 r.); zob. też informacje Arbeiterkammer Oberösterreich, „Unzulässige Kosten beim Kreditvertrag”.

[15]Wyrok LG Linz z 20 lipca 2026 r., 6 R 46/26p (trzydziestoletni termin przedawnienia roszczenia o zwrot, liczony od dnia zapłaty).

[16]Wyrok TSUE z 16 marca 2023 r., C-565/21, Caixabank, ECLI:EU:C:2023:212.

[17]Wyroki TSUE z 16 lipca 2020 r. w sprawach połączonych C-224/19 i C-259/19 oraz z 3 października 2019 r., C-621/17, Kiss i CIB Bank.

[18]Art. 36a ust. 1, 1a i 2 ustawy z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1362).

[19]Ustawa z 6 października 2022 r. o zmianie ustaw w celu przeciwdziałania lichwie; obniżenie parametru stałego z 25 do 10 proc. i zmiennego z 30 do 10 proc.

[20]Uchwały SN z 26 października 2021 r., III CZP 42/20, i z 27 października 2021 r., III CZP 43/20.

[21]Wyrok TSUE z 13 lutego 2025 r., C-472/23, Lexitor (pytanie Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w Warszawie) — dopuszczalność pozbawienia kredytodawcy prawa do odsetek i opłat w razie naruszenia obowiązku informacyjnego, w tym co do RRSO i zasad zmiany opłat.

[22]Wyrok TSUE z 3 września 2020 r., C-84/19 i sprawy połączone, Profi Credit Polska.

[23]Wyrok TSUE z 11 września 2019 r., C-383/18, Lexitor.

[24]Art. 48 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2225 z 18 października 2023 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę 2008/48/WE (Dz. Urz. UE L 2023/2225).

[25]Pismo Sekretarza Komitetu Stałego Rady Ministrów dotyczące projektu ustawy o kredycie konsumenckim (UC82), skierowanego do uzgodnień KSE 22 kwietnia 2026 r.; decyzja Prezesa Rady Ministrów z 18 maja 2026 r. o odwołaniu upoważnienia dla Prezesa UOKiK; komunikat z 22 maja 2026 r. o wstrzymaniu prac. Pierwotna wersja projektu została opublikowana w RCL 7 lipca 2025 r., kolejna — w marcu 2026 r.

[26]Informacje o nowym podziale kompetencji w pracach implementacyjnych, czerwiec 2026 r.