Krzysztof Szymański

Po lutowym wyroku TSUE pole do sporu o to, jak powstaje WIBOR, mocno się zawęziło – zwłaszcza w umowach zawartych po objęciu administratora wskaźnika publicznym nadzorem [1]. Otwarte pozostaje pytanie prostsze, a dla banków groźniejsze: czy z samej umowy da się wyliczyć ratę, odsetki i koszty kredytu. Jeżeli nie potrafi tego biegły, nie potrafił tego również konsument.

Sektor bankowy zaczyna oddawać klientom odsetki naliczone od kredytowanej prowizji i składki ubezpieczeniowej. To rozliczenie połowiczne i prawnie nietrafne. Dokładnie ten sam scenariusz przerabialiśmy przy art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim: najpierw odmowa, potem własne metody wyliczeń, potem wymyślone cezury czasowe. Skończyło się pełnym zwrotem proporcjonalnym. Tym razem końcem drogi jest sankcja kredytu darmowego.

Sankcja kredytu darmowego (SKD) obowiązuje w Polsce od ponad 20 lat, ale przez większość tego czasu była przepisem niemal martwym. Jeśli ktoś po nią sięgał, to zwykle dłużnik, który bronił się przed pozwem pożyczkodawcy. Dziś powołują się na nią klienci spłacający kredyty bez zarzutu, a według Związku Banków Polskich na koniec marca 2026 r. przeciwko bankom toczyło się ponad 23 tys. takich spraw ¹. Na tę zmianę złożyły się cztery rzeczy: wady umów, których konsument nie miał szans zobaczyć, teza prawna z 2021 r. o odsetkach od prowizji, infrastruktura i doświadczenie wyniesione ze sporów frankowych oraz — dopiero od niedawna — zmiana podejścia sądów.

Debata publiczna wokół kredytów ze zmiennym oprocentowaniem koncentruje się najczęściej na treści samych umów – na tym, czy zapisy są uczciwe, transparentne i zgodne z prawem. Tymczasem istnieje wymiar tego problemu, który pozostaje niemal nieobecny w dyskursie prawniczym: zdolność składu orzekającego do merytorycznej oceny mechanizmów, które poddaje kontroli. Nie chodzi tu o złą wolę sądów ani o niedostatki formalne. Chodzi o strukturalną lukę kompetencyjną, która sprawia, że nawet obiektywnie wadliwa umowa może nie zostać rozpoznana jako taka – po prostu dlatego, że jej wadliwość ujawnia się dopiero na poziomie ekonomicznym, a nie językowym.

W Niemczech ryczałtowa opłata za rozpatrzenie wniosku, zbadanie zdolności kredytowej i „przygotowanie” kredytu jest w umowach z konsumentem nieskuteczna. W Polsce prowizja przygotowawcza jest standardem, a spór dotyczy niemal wyłącznie jej wysokości. Różnica nie bierze się z odmiennej wrażliwości sądów, lecz z odmiennego punktu odniesienia kontroli treści wzorca. Przed nowym otwarciem prac nad implementacją CCD2 warto tę różnicę nazwać.