Instrumenty pochodne nie muszą być racjonalną inwestycją

Podatnik, który zarobił na opcjach czy kontraktach terminowych, musi zapłacić podatek dochodowy. Stratę powinien zaliczyć do kosztów, choć nie zawsze pozwalają na to organy podatkowe i sądy.

Rozliczenie tego typu transakcji w podatku dochodowym od osób prawnych (CIT) nierzadko sprawia przedsiębiorcom problemy. Część sądów zwraca uwagę na to, że działania podatnika muszą być racjonalne, a jeśli firma na instrumentach pochodnych chce jedynie zarobić, nie zaś zabezpieczyć swoje operacje gospodarcze, to nie ma prawa do ujmowania ich w kosztach podatkowych.

Zgodnie z art. 16 ust. 1b ustawy o CIT (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 74, poz. 397 z późn. zm.) pochodne instrumenty finansowe to prawa majątkowe, których cena zależy bezpośrednio lub pośrednio od m.in. ceny towarów, walut, papierów wartościowych albo od wysokości stóp procentowych lub indeksów. W szczególności są to opcje i kontrakty terminowe.

Mówiąc w uproszczeniu, chodzi o możliwość zarobienia pieniędzy z pewnego rodzaju zakładu między np. podatnikiem a bankiem. Strony umawiają się, że np. za pół roku bank sprzeda podatnikowi lub kupi od niego euro po kursie X. W zależności od tego, jaki będzie wówczas faktyczny, rynkowy kurs, na transakcji zarabia albo podatnik, albo bank.

Podatnicy decydują się skorzystać z pochodnych instrumentów finansowych co najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, jeśli rozliczają się w walucie obcej (np. uzyskują przychody), chcą mieć pewność, że jej kurs np. za pół roku nie zmieni się na niekorzyść. Po drugie, liczą na wysokie zyski ze spekulacji.

Przychody z futures

Ewa Żbikowska, doradca podatkowy w kancelarii Gide Loyrette Nouel, wyjaśnia, że na gruncie podatku dochodowego od osób prawnych, inaczej niż w podatku od dochodów osób fizycznych, nie ma kategorii źródeł przychodów. W CIT przychód z działalności gospodarczej to zarówno ten ze sprzedaży towarów, jak i z incydentalnej działalności inwestycyjnej, np. realizacji kontraktu terminowego.

Magdalena Dobrowiecka, konsultant w dziale Praktyka Podatkowa Kancelarii Domański Zakrzewski Palinka, precyzuje, że przychód powstaje w dniu rozliczenia, tj. w uzgodnionym terminie, w którym nabywca opcji może zdecydować o skorzystaniu z przysługującego mu prawa. Takie samo stanowisko zajął NSA, np. w wyroku z 22 czerwca 2012 r. (sygn. akt II FSK 2522/10).

Z kolei o kosztach związanych z rozliczeniem zrealizowanych transakcji mówi wprost art. 16 ust. 1 pkt 8b ustawy o CIT. Magdalena Dobrowiecka wyjaśnia, że są to wydatki związane z nabyciem instrumentów pochodnych. Problemem jest uwzględnienie w kosztach podatkowych strat z instrumentów.

– Straty wykazywane z incydentalnej działalności inwestycyjnej są kosztami i obniżają przychody bieżące – mówi Ewa Żbikowska. Przykładem – dodaje – może być strata z tytułu realizacji kontraktu terminowego niezwiązanego z zabezpieczeniem ryzyka kursowego dla konkretnej operacji gospodarczej.

Zobacz również

Bez spekulacji

Organy podatkowe i niektóre sądy administracyjne odwołują się do definicji kosztów uzyskania przychodów (patrz ramka) i zwracają uwagę, że działania podatników w tym kontekście powinny być racjonalne, a więc nie mogą mieć charakteru spekulacyjnego. Inne natomiast stwierdzają, że organy podatkowe mogą to badać, ale w ograniczonym zakresie.

WSA w Bydgoszczy (wyrok z 13 marca 2013 r., sygn. akt I SA/Bd 21/13) orzekł np., że jeśli kontrakt jest zbyt ryzykowny, to działanie podatnika (spółki) należy uznać za nieracjonalne. W efekcie nie może on wydatków poniesionych na nabycie opcji walutowych zaliczyć do kosztów uzyskania przychodów. Kontrakt będzie zbyt ryzykowny, gdy naraża firmę na straty nieproporcjonalne do korzyści w postaci np. zabezpieczenia ryzyka walutowego.

Podobnie NSA w wyroku z 13 października 2009 r. (sygn. akt II FSK 514/09) stwierdził, że warunkiem zaliczenia wydatków do kosztów jest wykazanie przez podatnika, iż są racjonalne tak co do zasady, jak i co do wysokości.

WSA w Gdańsku stwierdził z kolei w wyroku z 21 grudnia 2010 r. (sygn. akt I SA/Gd 1169/10), że koszty ponoszone przez podatnika należy oceniać pod kątem ich celowości, a więc dążenia do uzyskania przychodu, a nie rezultatu, jaki przyniosły. Organy podatkowe mogą badać, czy poniesienie wydatku było celowe, tylko w granicach wyznaczonych przez art. 15 ustawy o CIT. Nie mogą więc np. sprawdzać, czy wydatek był racjonalny z punktu widzenia ekonomicznego, bo o tym ustawa podatkowa nic nie mówi.

– Ocena racjonalności podejmowanych działań przedsiębiorców dla kwalifikacji wydatków jako kosztów podatkowych stanowi, w mojej opinii, zbyt daleko posuniętą ingerencję organów podatkowych w swobodę działalności gospodarczej – stwierdza Ewa Żbikowska. Ekspert uzasadnia, że przedsiębiorca ma prawo inwestować wolne środki w dowolne instrumenty, które mogą mu przynieść zysk. Oczywiste jest, iż inwestując i ponosząc wydatki, spodziewa się uzyskania korzyści w przyszłości. Zarówno z działalnością czysto inwestycyjną, jak i z każdą działalnością gospodarczą wiąże się też jednak ryzyko poniesienia strat.

Innego zdania jest Magdalena Dobrowiecka. Jak mówi, to czy podatnik zawarł umowę instrumentu pochodnego w celu zabezpieczającym, czy spekulacyjnym, jest kwestią dowodową, a organy podatkowe mogą oceniać racjonalność i celowość działań podatnika. Powinny jednak oceniać charakter transakcji na moment zawarcia umowy, a nie po jej skutkach.

Podatnikom, chcącym zabezpieczyć się przed ryzykiem podatkowym związanym z transakcjami na instrumentach pochodnych, pozostaje więc rozważyć wystąpienie z wnioskiem o wydanie interpretacji indywidualnej.