Więcej możliwości, by zrobić sobie przerwę od pracy mają teraz zatrudnieni na etatach. Problem w tym, że nie każde wolne działa tak samo. Jedne dni są w pełni płatne, za inne pensja jest niższa, a część niewykorzystanych uprawnień znika wraz z końcem roku. W dodatku w niektórych przypadkach trzeba wcześniej złożyć wniosek, a w innych można zgłosić nieobecność nawet tego samego dnia. Łatwo więc pomylić zasady i stracić przysługujące pracownikowi wolne.
Nie tylko urlop wypoczynkowy. Pracownik ma dziś więcej możliwości
Podstawą systemu urlopowego wciąż pozostaje urlop wypoczynkowy. Zgodnie z Kodeksem pracy pracownikowi przysługuje 20 dni urlopu, jeżeli jego staż pracy jest krótszy niż 10 lat. Po osiągnięciu co najmniej 10-letniego stażu wymiar urlopu zwiększa się do 26 dni. Te zasady od lat pozostają bez zmian.
Katalog dostępnych dni wolnych jest jednak znacznie szerszy niż sam urlop wypoczynkowy. Ważna zmiana nastąpiła w kwietniu 2023 roku. Wtedy do polskiego prawa pracy wdrożono unijne dyrektywy dotyczące przejrzystych i przewidywalnych warunków zatrudnienia oraz równowagi między życiem zawodowym a prywatnym.
W efekcie pracownicy zyskali kolejne możliwości korzystania z wolnego. Obok urlopu wypoczynkowego pojawił się między innymi urlop opiekuńczy oraz zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej. Po zsumowaniu dostępnych uprawnień liczba dni wolnych w ciągu roku może wynieść nawet 35. W tej puli znajdują się urlop wypoczynkowy, urlop opiekuńczy, zwolnienie z powodu działania siły wyższej oraz zwolnienie na opiekę nad dzieckiem.
Pięć dodatkowych dni na opiekę nad bliską osobą
Jednym z nowych uprawnień jest urlop opiekuńczy. Pracownik może wykorzystać pięć dni takiego wolnego w roku kalendarzowym. Nie ma przy tym znaczenia staż pracy ani rodzaj wykonywanych obowiązków. Uprawnienie nie jest zarezerwowane wyłącznie dla rodziców. Urlop opiekuńczy można wykorzystać również po to, aby zapewnić osobistą opiekę lub wsparcie członkowi rodziny albo osobie mieszkającej z pracownikiem.
Może chodzić między innymi o rodzica, małżonka, partnera życiowego albo osobę pozostającą we wspólnym gospodarstwie domowym, jeżeli potrzebuje ona opieki lub wsparcia z poważnych powodów medycznych. Pięć dni można wykorzystać jednorazowo albo podzielić na kilka części. Okres urlopu opiekuńczego jest wliczany do stażu pracy. Nie powoduje również zmniejszenia wymiaru urlopu wypoczynkowego ani puli urlopu na żądanie.
Aby skorzystać z tego uprawnienia, pracownik musi złożyć wniosek. Może zrobić to zarówno w formie papierowej, jak i elektronicznej. Wniosek należy przekazać najpóźniej dzień przed rozpoczęciem planowanego urlopu. Pracodawca nie może odmówić udzielenia urlopu opiekuńczego. Nie może również żądać od pracownika dokumentacji medycznej dotyczącej osoby, nad którą ma być sprawowana opieka. Jest jednak istotny minus. Urlop opiekuńczy jest bezpłatny. Za czas korzystania z tych pięciu dni pracownik nie otrzymuje wynagrodzenia.
Nagła sytuacja? Dwa dni wolnego można zgłosić nawet tego samego dnia
Kolejnym rozwiązaniem wprowadzonym w ramach przepisów work-life balance jest zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej. Można wykorzystać dwa dni albo 16 godzin wolnego w roku kalendarzowym. Jest to rozwiązanie przeznaczone na nagłe i nieprzewidziane sytuacje, które wymagają natychmiastowej obecności pracownika.
Może chodzić między innymi o chorobę członka rodziny, wypadek albo inne niespodziewane zdarzenie, czego nie sposób przewidzieć. W tym przypadku pracownik nie zachowuje jednak całego wynagrodzenia. Za czas zwolnienia z powodu działania siły wyższej przysługuje mu 50 proc. wynagrodzenia.
Jednocześnie przepisy dają dużą elastyczność. Potrzebę skorzystania z tego wolnego można zgłosić nawet w dniu, w którym ma się ono rozpocząć. Pracodawca nie może odmówić udzielenia zwolnienia, a pracownik nie musi przedstawiać dodatkowych dokumentów potwierdzających przyczynę nieobecności. Jest jednak ważny termin, o którym trzeba pamiętać. Niewykorzystane dwa dni albo 16 godzin nie przechodzą na kolejny rok. Jeżeli pracownik nie wykorzysta tego uprawnienia do końca grudnia, niewykorzystana część przepada.
Rodzice nadal mogą dostać dwa dni w pełni płatnego wolnego
Oprócz nowych uprawnień pracownicy wychowujący dzieci nadal mogą korzystać ze zwolnienia od pracy na opiekę nad dzieckiem, które wynika z Kodeksu pracy. Prawo do tego zwolnienia przysługuje pracownikowi wychowującemu dziecko, które nie ukończyło 14 lat. W ciągu roku może on skorzystać z dwóch dni albo 16 godzin wolnego.
To pracownik decyduje, czy chce rozliczać to uprawnienie w dniach, czy w godzinach. Decyzję podejmuje przy pierwszym korzystaniu ze zwolnienia w danym roku kalendarzowym. W tym przypadku sytuacja finansowa wygląda korzystniej niż przy urlopie opiekuńczym czy zwolnieniu z powodu działania siły wyższej. Za czas wolny na opiekę nad dzieckiem pracownik zachowuje prawo do pełnego wynagrodzenia.
Zwolnienie może być wykorzystane w różnych codziennych sytuacjach wymagających obecności rodzica przy dziecku. Może chodzić o nagłą chorobę dziecka, konieczność wcześniejszego odebrania go z placówki albo nieprzewidziane problemy organizacyjne w żłobku, przedszkolu czy szkole.
Te dni wolne nie są zamienne. Każde uprawnienie ma własne reguły
Większa liczba dostępnych dni wolnych oznacza dla pracowników więcej możliwości, ale jednocześnie wymaga dobrej znajomości przepisów. Poszczególne uprawnienia nie działają bowiem według tych samych zasad. Urlop wypoczynkowy zależy od stażu pracy i wynosi 20 albo 26 dni. Urlop opiekuńczy daje pięć dodatkowych dni, ale jest bezpłatny. Zwolnienie z powodu działania siły wyższej obejmuje dwa dni albo 16 godzin i jest płatne w wysokości 50 proc. wynagrodzenia. Niewykorzystane dni z tego tytułu nie przechodzą na kolejny rok.
Z kolei zwolnienie na opiekę nad dzieckiem dotyczy pracowników wychowujących dzieci, które nie ukończyły 14 lat. Tutaj również można wykorzystać dwa dni albo 16 godzin, ale w przeciwieństwie do zwolnienia z powodu działania siły wyższej pracownik zachowuje pełne wynagrodzenie. Różnice dotyczą również sposobu składania wniosków oraz terminów, których trzeba pilnować.
Zobacz też: Zwolnić 52-latka. Kodeks pracy do zmiany
Więcej wolnego, ale trzeba pilnować terminów
Przepisy work-life balance wyraźnie rozszerzyły katalog możliwości korzystania z wolnego. Dzięki zmianom pracownicy mogą łatwiej reagować zarówno na zaplanowane potrzeby związane z wypoczynkiem, jak i na sytuacje rodzinne czy nagłe zdarzenia.
Zmiany były elementem dostosowania polskiego prawa do unijnych standardów dotyczących równowagi między życiem zawodowym i prywatnym. W praktyce oznaczają jednak również konieczność dokładniejszego sprawdzania, z jakiego rodzaju uprawnienia pracownik chce skorzystać. Nie każde wolne jest bowiem płatne. Nie każde można zgłosić w ostatniej chwili. Nie wszystkie niewykorzystane dni można zachować na następny rok.
Dlatego przed złożeniem wniosku warto sprawdzić nie tylko liczbę przysługujących dni, ale także termin zgłoszenia, sposób wykorzystania wolnego, zasady wynagradzania oraz to, czy niewykorzystane dni zachowują ważność po zakończeniu roku kalendarzowego.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu