Przepisanie całego majątku jednej osobie nie oznacza, że uprawnieni do dziedziczenia zostaną bez pieniędzy. Dzieci, małżonek, a w określonych przypadkach także rodzice zmarłego mogą mieć prawo do zachowku. Istnieją jednak rozwiązania, które mogą doprowadzić do utraty tego prawa albo wpłynąć na możliwość dochodzenia pieniędzy. Kluczowe znaczenie ma sposób przekazania majątku i sytuacja rodzinna.
Komu przysługuje zachowek w 2026 roku?
Zachowek ma chronić określonych członków najbliższej rodziny spadkodawcy. Nie każdy krewny pominięty przy podziale majątku może więc wystąpić do pozostałych spadkobierców z żądaniem zapłaty. Prawo do zachowku mogą mieć wyłącznie:
- zstępni spadkodawcy, czyli przede wszystkim jego dzieci, a w określonych przypadkach także wnuki i dalsi potomkowie,
- małżonek spadkodawcy,
- rodzice spadkodawcy, jeżeli w danej sytuacji byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.
Uwaga! Samo pokrewieństwo nie wystarcza. Przykładowo rodzeństwo zmarłego nie uzyskuje prawa do zachowku wyłącznie dlatego, że należy do jego rodziny.
Zachowek to pieniądze, a nie część mieszkania
Zachowek jest roszczeniem o zapłatę określonej sumy. Co to oznacza w praktyce? Osoba uprawniona do zachowku nie może więc tylko na tej podstawie domagać się przekazania jej części konkretnego składnika majątku spadkodawcy.
Przykład: Jeżeli ojciec zapisze mieszkanie jednemu dziecku, drugie dziecko mające prawo do zachowku może wystąpić o pieniądze. Nie oznacza to jednak, że może automatycznie zażądać wydania mu części nieruchomości.
Czy testament pozwala ominąć zachowek?
Samo pominięcie członka rodziny w testamencie nie oznacza automatycznej utraty prawa do zachowku. Co prawda spadkodawca może wskazać jedną osobę jako spadkobiercę całego majątku, ale określeni najbliżsi nadal mogą mieć wobec niej roszczenie pieniężne. Na prawo do zachowku w odpowiednich okolicznościach mogą natomiast wpływać m.in.:
- wydziedziczenie,
- umowa o zrzeczenie się dziedziczenia lub samego zachowku,
- uznanie za niegodnego dziedziczenia,
- sposób rozporządzania majątkiem jeszcze za życia, z uwzględnieniem zasad dotyczących darowizn,
- w określonych sytuacjach umowa dożywocia.
Ważne! Każde z tych rozwiązań działa jednak na innych zasadach. Nie istnieje jeden uniwersalny sposób pozwalający w każdej sytuacji wyłączyć roszczenie o zachowek.
Wydziedziczenie a zachowek. Kiedy można pozbawić dziecko pieniędzy?
Wydziedziczenie nie jest tym samym co zwykłe pominięcie danej osoby w testamencie. Jego skutkiem jest pozbawienie osoby uprawnionej prawa do zachowku.
Co ważne, możliwość wydziedziczenia jest jednak ograniczona. Nie można bez wyraźnego powodu skorzystać z tego rozwiązania. Wydziedziczenie może nastąpić, jeżeli uprawniony:
- wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
- dopuścił się wobec spadkodawcy lub jednej z jego najbliższych osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
- uporczywie nie dopełnia wobec spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Warto mieć na uwadze, że nie każdy konflikt rodzinny spełnia te warunki. Kłótnie, ochłodzenie relacji czy brak częstych kontaktów same w sobie nie przesądzają o możliwości skutecznego wydziedziczenia.
Istotne jest również to, że przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z testamentu. Jeżeli wskazana podstawa faktycznie nie istniała, skuteczność wydziedziczenia może zostać zakwestionowana.
Zrzeczenie się zachowku jeszcze za życia spadkodawcy
Innym rozwiązaniem jest zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. W przeciwieństwie do wydziedziczenia przyszły spadkodawca nie może jednak jednostronnie zdecydować, że druga osoba utraci swoje prawa. Umowę o zrzeczenie się dziedziczenia zawierają przyszły spadkodawca oraz jego spadkobierca ustawowy. Konieczna jest zatem zgoda obu stron.
Możliwe jest również ograniczenie takiej umowy wyłącznie do prawa do zachowku. Zrzeczenie może dotyczyć całego zachowku albo tylko jego części.
Darowizna mieszkania nie zawsze pozwala uniknąć zachowku
Przekazanie mieszkania, domu czy innych składników majątku jeszcze za życia nie oznacza automatycznie, że po śmierci właściciela nie pojawią się roszczenia związane z zachowkiem. Przy ustalaniu podstawy zachowku przepisy przewidują bowiem doliczanie określonych darowizn. Znaczenie ma przy tym zarówno to, kiedy majątek został przekazany, jak i osoba, która go otrzymała. Samo podarowanie mieszkania jednemu dziecku nie daje więc gwarancji, że pozostałe dzieci nie będą mogły w przyszłości wystąpić o pieniądze.
Umowa dożywocia a zachowek. Ważna różnica względem darowizny
Nieruchomość można przekazać również na podstawie umowy dożywocia. Polega ona na tym, że właściciel przenosi własność nieruchomości na inną osobę, a nabywca zobowiązuje się w zamian za przykładowo dom lub mieszkanie zapewnić mu dożywotnie utrzymanie. Jeżeli strony nie postanowią inaczej, obowiązki nabywcy mogą obejmować m.in. zapewnienie mieszkania, wyżywienia, ubrania, światła i opału, a także pomocy i pielęgnacji w czasie choroby oraz odpowiedniego pogrzebu po śmierci dożywotnika.
Z punktu widzenia zachowku istotny jest odpłatny charakter tej umowy. Co do zasady umowa dożywocia nie jest traktowana jak darowizna doliczana do spadku przy obliczaniu zachowku.
Niegodność dziedziczenia może pozbawić prawa do zachowku
Prawo do zachowku może zostać wyłączone również w przypadku uznania danej osoby za niegodną dziedziczenia. Trzeba jednak pamiętać o jednej kwestii - w odróżnieniu od wydziedziczenia nie wystarczy tutaj decyzja spadkodawcy zapisana w testamencie. Jak to wygląda w praktyce?
O niegodności dziedziczenia rozstrzyga sąd. Dotyczy ona szczególnie poważnych przypadków, w tym określonych w Kodeksie cywilnym ciężkich zachowań wobec spadkodawcy czy bezprawnej ingerencji w testament.
Osoba uznana za niegodną jest traktowana tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku. W konsekwencji traci również własne prawo do zachowku.
Jak zgodnie z prawem ograniczyć lub wyłączyć zachowek?
Nie ma uniwersalnego rozwiązania, które będzie skuteczne w każdej rodzinie. Sytuację trzeba oceniać z uwzględnieniem zarówno kręgu osób uprawnionych, jak i sposobu, w jaki majątek ma zostać przekazany. Przed podjęciem decyzji znaczenie ma przede wszystkim:
- kto po śmierci właściciela będzie mógł żądać zachowku,
- jaki udział przypadłby tej osobie przy dziedziczeniu ustawowym,
- jakie darowizny zostały wcześniej dokonane i kto je otrzymał,
- czy istnieją ustawowe podstawy do wydziedziczenia,
- czy przyszły spadkobierca zgodzi się na zrzeczenie prawa do zachowku,
- na jakiej podstawie zostanie przekazana nieruchomość,
- jakie roszczenia mogą pojawić się po śmierci właściciela.
Samo sporządzenie testamentu i przekazanie całego majątku wybranej osobie nie gwarantuje więc wyłączenia zachowku. Podobnie wcześniejsza darowizna nieruchomości nie musi zamknąć pozostałym uprawnionym drogi do żądania pieniędzy. Przy planowaniu przekazania majątku znaczenie ma nie tylko to, kto ma go otrzymać, lecz także jakie prawa zachowają osoby pominięte.
Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.
Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy INFOR PL S.A. Kup licencję.
Wpisz adres e-mail wybranej osoby, a my wyślemy jej bezpłatny dostęp do tego artykułu