Białorusini świętują wolność pod obserwacją. Cichanouska: To nie jest paranoja. Wiem, że KGB tu jest

Stoimy na placu Trzech Krzyży w morzu biało-czerwono-białych flag. Niektórzy w rękach trzymają zdjęcia więźniów politycznych, inni machają małymi chorągiewkami z białoruskim godłem, między dorosłymi biegają dzieci w ludowych strojach. Nie widać tylko twarzy – zasłaniają je kominiarki, maseczki, szaliki. Nawet tu, w Warszawie, Białorusini narodowe święto wolności muszą obchodzić anonimowo.

Zakazane święto niepodległości na Białorusi

Dzień Woli – upamiętniający powstanie Białoruskiej Republiki Ludowej w 1918 r. – od lat funkcjonuje jako symbol niepodległości i sprzeciwu wobec reżimu. Władze w Mińsku zakazały jego obchodów i zastąpiły je świętem państwowym 3 lipca, odwołującym się do historii sowieckiej. W praktyce mogą świętować tylko poza własnym krajem.

Po krótkich przemówieniach marsz rusza. Na czele, otoczona ochroniarzami, idzie Cichanouska. Towarzyszą jej Paweł Łatuszka, Andrzej Halicki, Grzegorz Schetyna i najbliżsi współpracownicy. Tuż za nimi rekonstruktorzy przebrani za kosynierów, muzycy grający na dudach. Dalej – 320-metrowa flaga wolnej Białorusi niesiona przez uczestników marszu. Rozciąga się na całą długość pochodu. Ludzie poprawiają chwyt, przesuwają dłonie, ale nikt nie puszcza materiału.

Punkt zwrotny - wybory w 2020 r.

Marsz w Warszawie jest bezpośrednim skutkiem wydarzeń z 2020 r. Wybory prezydenckie z 9 sierpnia, oficjalnie zakończone wynikiem ponad 80 proc. dla Alaksandra Łukaszenki, zostały powszechnie uznane za sfałszowane. W wielu komisjach publikowane protokoły wskazywały na zwycięstwo Cichanouskiej.

W kolejnych tygodniach setki tysięcy ludzi wychodziły na ulice Mińska i innych miast. Odpowiedź państwa była brutalna - masowe zatrzymania, przemoc, tortury w aresztach. To wtedy zaczęła się kolejna fala emigracji.

Według centrum praw człowieka Viasna na koniec marca tego roku, w białoruskich więzieniach przebywa ponad 900 więźniów politycznych. Od 2020 r. przez system represji przeszło ponad 4,5 tys. osób. Te liczby nie są abstrakcyjne. Zamaskowani uczestnicy marszu trzymają w rękach zdjęcia aresztowanych. – To mój brat – wyjaśnia chłopak idący obok mnie. – Nie widziałem go od 6 lat. Nie wiem co się z nim dzieje ani gdzie siedzi – dodaje.

Normalność to na Białorusi towar deficytowy

W tłumie dominują młodzi ludzie. Wielu z nich wyjechało z Białorusi po zdarzeniach z 2020 r. i nigdy nie wróciło. – Nie mogę nawet odwiedzić rodziny. Mogliby mnie zatrzymać – mówi Nikita. Od 6 lat mieszka w Polsce. Jest kasjerem w sklepie spożywczym.

– W domu nie można nawet myśleć o takim marszu. Nie mówiąc już o głośnym wyrażaniu swoich poglądów. A tu, w Warszawie czuje się w końcu jak Białorusin. Nie jak ktoś, na kogo po wyjściu na ulicę wyjedzie czołg - mówi. Pytam, czy to znaczy, że czuje się wolny. – Tu jest normalnie. Tak, jak powinno być – odpowiada.

Słowo „normalnie” wraca w rozmowach jak refren. W kraju, z którego wyjechali, normalność została zdelegalizowana na długo przed protestami. – My nie wrócimy. Ale mamy tam rodziny – mówi chłopak w kominiarce. – Wystarczy jedno zdjęcie – dodaje stojąca obok kobieta w maseczce.

Reżim stosuje odpowiedzialność zbiorową. Jeśli ktoś za granicą uczestniczy w demonstracjach czy publicznie krytykuje Łukaszenkę, konsekwencje ponoszą jego bliscy w kraju. – Oni to sprawdzają. Internet, zdjęcia – wyjaśnia jeden z mężczyzn.

Alek - człowiek bez maski

W tłumie są też osoby bez masek. Jak Alek. Pytam czy nie boi się pokazywać twarzy. – To już bez znaczenia. I tak jestem na listach – mówi. Alek jest informatykiem. W 2020 r. podczas fali protestów po wyborach trafił do aresztu. – Siedziałem piętnaście dni. Miałem szczęście. Nikt mnie nie bił. Strażnicy byli raczej znudzeni. Pytali po co mi to było – wspomina.

Po zwolnieniu z aresztu wyjechał z kraju. Najpierw do Lwowa. – Byłem tam do 16 lutego 2022 roku. Już wcześniej planowałem wyjazd do Polski. Zdążyłem na kilka dni przed wojną – opowiada.

Na Białorusi nie był od sześciu lat. – KGB przyszło do moich rodziców. Powiedzieli: „Przekażcie mu, że wiemy i czekamy” – mówi. Z rodzicami widuje się sporadycznie. – Odwiedzają mnie, przyjeżdżają do Warszawy, ale w drodze powrotnej, po przekroczeniu granicy są przesłuchiwani. Ojciec też jest na liście. Mamie udało się załatwić wykreślenie, ale niewiele to zmienia. Za każdym razem spędzają kilka godzin w pokoju przesłuchań – opowiada.

Polska to dla Alka drugi dom. – W Warszawie jesteśmy wolni… no prawie – mówi. – Zawsze mam z tyłu głowy, że ktoś może zapłacić za to co robię – dodaje.

Natalia - po drugiej stronie strachu

Opowieść Alka przerywa Natalia. Została aresztowana podczas protestu w Mińsku w 2020 r. W więzieniu spędziła prawie dwa miesiące. – Nie było tak lekko jak u niego. Bili nas co drugi dzień. Mówili, że nigdy więcej nie zobaczymy naszych bliskich i całe życie spędzimy w obozie – opowiada.

Po wyjściu od razu wyjechała do Polski. – Na początku było ciężko. Nie czułam się bezpiecznie. Cały czas miałam koszmary. KGB, więzienie… Nie mogłam znaleźć pracy, nie znałam języka – wspomina.

Dziś Natalia pracuje w salonie kosmetycznym, mieszka z chłopakiem i pieskiem Saszą. – Już się nie boję. Ale nie dlatego, że zagrożenie minęło, po prostu je oswoiłam – mówi. Pytam ją, czym jest wolność. – Wolność jest wszystkim. To jedyne, co człowiek naprawdę ma. Bez niej jest tylko egzystencja, a nie prawdziwe życie – odpowiada.

Marsz dociera na plac Zamkowy. Tłum zwija gigantyczną flagę i gęstnieje wokół sceny, na której po chwili pojawia się Swietłana Cichanouska.

– Nasza prezydentka – mówi z dumą mężczyzna stojący obok. – Nigdy bym nie pomyślał, że będę stał tuż obok niej – wtóruje machający flagą młody chłopak.

Zobacz także

USA zniosły część sankcji na Białoruś. Wszystko za uwolnienie więźniów politycznych

KGB patrzy

Po przemówieniu Cichanouska schodzi ze sceny. Wokół niej szybko zbiera się tłum. Tłum ludzi w maskach. Wprost pytam ją, czy uważa, że białoruskie służby są tu w Warszawie, wśród uczestników marszu. – To nie jest paranoja – odpowiada Cichanouska. – Mechanizmy dyktatury sięgają poza granice Białorusi. Ludzie w wolnej Polsce ukrywają twarze, bo są zastraszani. Boją się o swoich bliskich – wyjaśnia. Po chwili dodaje - KGB tu jest i obserwuje. Ja to wiem – mówi.

Przypomina, że po zeszłorocznym marszu służby Łukaszenki przeprowadziły falę zatrzymań. Celem byli przebywający w kraju, krewni uczestników obchodów.

Kiedy pytam ją o wolność, zmienia ton. – Dla was wolność jest czymś abstrakcyjnym, bo być może zapomnieliście o jej cenie. Dla Białorusinów wolność to małe rzeczy… na przykład możliwość powrotu do domu, odwiedzenia bliskich. To także brak strachu, że ktoś zapuka do drzwi i założy ci worek na głowę na oczach twoich dzieci – dodaje.

Ludzie zaczynają się rozchodzić. Większość z nich nie była w domu od lat. Nie wiedzą, czy kiedykolwiek wrócą. W Warszawie mogą mówić, protestować, iść ulicą bez strachu przed aresztowaniem. Ale wolność, o której mówią, nie kończy się na granicy państwa.

I dlatego – jak mówi Alek – są tu wolni. No prawie.

Marsz przeszedł przez Warszawę w ubiegłą sobotę i uczestniczyło w nim około 1000 osób.