Koniec specustawy dla Ukraińców. Pacjenci onkologiczni bez wsparcia

Przedstawiciele kilkudziesięciu organizacji pozarządowych, m.in. Stowarzyszenia Homo Faber, Fundacji Polskie Forum Migracyjne, Związku Ukraińców w Polsce, portalu Sestry.eu, a także m.in. reżyserka Agnieszka Holland i była zastępczyni RPO dr Hanna Machińska, skierowali w tym tygodniu list otwarty do trzech resortów: spraw wewnętrznych i administracji, zdrowia oraz pracy.

Alarmujący list organizacji pozarządowych

Opisują w nim skutki wygaszania zapisów tzw. specustawy o różnych formach wsparcia dla Ukraińców, którzy znaleźli się w Polsce w związku z atakiem Rosji na Ukrainę. 5 marca weszła w życie ustawa zawierające te zmiany.

Agnieszka Kosowicz, prezeska Fundacji Polskie Forum Migracyjne (PFM) w rozmowie z PAP wskazała na luki w przepisach, które pozbawiają wsparcia najbardziej potrzebujących. – Wspieramy obecnie osoby, które mają prawo do pomocy, ale nie mogą jej uzyskać, bo nie są w stanie potwierdzić swojego statusu – powiedziała.

Dramat pacjentów onkologicznych i opiekunów

Podkreśliła, że zmiany uderzają m.in. w pacjentów w trakcie leczenia onkologicznego, rodziców małych dzieci oraz osoby niesamodzielne. - Szczególnie krytyczna jest sytuacja osób w trakcie leczenia specjalistycznego. Mieliśmy pacjentów w trakcie terapii onkologicznej, którzy z dnia na dzień tracą dostęp do leków i procedur medycznych. Nie mają dokąd wrócić, by kontynuować leczenie, a jednocześnie ze względu na stan zdrowia nie są w stanie podjąć pracy, by zarobić na terapię – przekazała Kosowicz.

– Zdarza się, że takie osoby znajdują się bez prawa do pomocy medycznej, ubezpieczenia, bez dachu nad głową i żadnej drogi poprawy swojej sytuacji – dodała. Zaznaczyła, że zmiany dotykają również rodziców i opiekunów małych dzieci oraz osoby z niepełonosprawnościami, które dotychczas funkcjonowały dzięki świadczeniu 800+ i zasiłkom.

Problemy ze świadczeniem 800+ i orzecznictwem

Jak wyjaśniła, po wygaśnięciu specustawy wiele z tych osób, często niepracujących ze względu na obowiązki opiekuńcze, traci środki na dziecko, ponieważ 800+ jest obecnie powiązane z aktywnością zawodową i obowiązkiem szkolnym. W trudnej sytuacji znaleźli się dziadkowie opiekujący się wnukami. Wielu z nich straciło własny zasiłek i pomoc przysługującą dotąd na dziecko. – Są bez środków do życia. Problemy nie omijają też mieszkańców ośrodków zbiorowego zakwaterowania – zaznaczyła rozmówczyni PAP.

W trudnej sytuacji są też osoby bez polskiego orzeczenia o niepełonosprawności, ponieważ uzyskanie odpowiednich dokumentów może trwać kilka miesięcy. – Ci, którzy funkcjonują na podstawie ukraińskiej emerytury, mają prawo do miejsca w ośrodkach, ale te placówki obecnie nie przyjmują nowych osób – zaznaczyła rozmówczyni PAP. – Dochodzi też do sytuacji absurdalnych. W województwie lubelskim ostatnio ośrodek zakwaterowania odmówił rejestracji dziecka, które urodziła mieszkanka ośrodka – dodała.

Brak okresów przejściowych i jasnych wytycznych

Fundacja PFM zwróciła uwagę, że po pomoc zgłaszają się też osoby, które nie mają możliwości powrotu do zniszczonych domów na terenach okupowanych, bez środków na samodzielne utrzymanie i bez dostępu do leczenia onkologicznego. – Państwo nie przewidziało okresów przejściowych ani jasnych wytycznych dla instytucji pomocy społecznej. Pracownicy tych placówek często czują się zagubieni – podkreśliła Kosowicz.

Według PFM brak okresów przejściowych i jasnych wytycznych dla instytucji państwowych powoduje, że pracownicy domów pomocy społecznej czy ośrodków pomocy społecznej często nie wiedzą, jak postępować z pacjentami leżącymi i niesamodzielnymi, którzy stracili prawo do systemowego wsparcia. – Przecież nikt nie wystawi chorego na ulicę. Niestety, zdarzają się już przypadki, w których placówki opiekuńcze przewożą chorych do noclegowni dla osób w kryzysie bezdomności – podkreśliła Kosowicz.

Apel o empatię i współpracę międzyresortową

W ocenie organizacji konieczny jest realny dialog między resortami pracy, zdrowia i spraw wewnętrznych. – Oczekiwałabym, że ministerstwa wspólnie ustalą, jak realizować przepisy w praktyce i kto odpowiada za pomoc najsłabszym – mówi Kosowicz. Taki apel o współpracę znalazł się w liście NGO-sów.

Prezeska PFM zaapelowała także do społeczeństwa o empatię i powściągliwość w języku. – W przestrzeni publicznej obserwujemy narastającą niechęć wobec uchodźców. To krzywdzące dla ludzi, którzy uciekają przed wojną i często znajdują się w sytuacjach bez wyjścia – podsumowała.

Nowy system ochrony czasowej od marca 2026 r.

Ustawa z 23 stycznia 2026 r. o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa oraz o zmianie niektórych innych ustaw została podpisana przez prezydenta Karola Nawrockiego 19 lutego.

Większość przepisów zaczęła obowiązywać w czwartek 5 marca. Zakładają one stopniowe wygaszanie specjalnych regulacji dla uchodźców z Ukrainy, przy jednoczesnym zachowaniu ochrony tymczasowej do 4 marca 2027 r. Tzw. ustawa pomocowa (specustawa) obowiązująca od 2022 r. stworzyła osobny system prawny upraszczający zasady pobytu, pracy, świadczeń i edukacji dla uchodźców wojennych z Ukrainy. Nowa ustawa ten system wygasza. Zamiast niego powstaje wspólny system ochrony czasowej dla wszystkich cudzoziemców. Najważniejsze narzędzia specustawy nie znikną, lecz są przeniesione do ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony.

PAP zwróciła się do MSWiA, MZ oraz MRPiPS o odniesienie się do apelu organizacji pozarządowych. Do chwili nadania depeszy nie otrzymaliśmy odpowiedzi. Planujemy kontynuację tematu.