Zachowek na nowych zasadach? Coraz więcej sporów w sądach. Sąd Najwyższy wyznacza granice stosowania art. 5 k.c.

Przypominamy rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego, dotyczące granic stosowania art. 5 k.c. w sprawach o zachowek. SN uznał, że po stwierdzeniu zasadności roszczenia nie można go w całości oddalić, co porządkuje praktykę sądową i wzmacnia ochronę uprawnionych w postępowaniach spadkowych w Polsce, co obecnie jest szczególnie istotne.

Sąd Najwyższy: jeśli zachowek jest usprawiedliwiony, nie można go już zlikwidować

Jednym z najważniejszych orzeczeń ostatnich lat dotyczących zachowku jest wyrok Sądu Najwyższego z 27 marca 2024 r., sygn. II CSKP 2091/22. Sprawa dotyczyła konfliktu rodzinnego o uzupełnienie zachowku, w którym sądy niższych instancji ostatecznie oddaliły powództwo, powołując się na art. 5 k.c.

Sąd Najwyższy nie zgodził się z takim podejściem i jednoznacznie je zakwestionował. W uzasadnieniu wyroku SN wskazał: „Rozstrzygnięcie, że powództwo o zachowek jest usprawiedliwione co do zasady, wyklucza jego oddalenie w całości na podstawie art. 5 k.c.”

Sąd Najwyższy odniósł się do konstrukcji art. 5 k.c. i jej skutków w sprawach spadkowych. W uzasadnieniu do wyroku czytamy: „Osoba nadużywająca prawa w istocie więc nie wykonuje swego prawa i dopuszcza się bezprawia. Działa więc tak samo, jakby prawo jej w ogóle nie przysługiwało.” A dalej: „Przysługujące uprawnionemu do zachowku roszczenie istnieje, jednak nie może już być wykonywane (zasadniczo wyklucza się bowiem, iżby art. 5 k.c. mógł prowadzić do utraty prawa podmiotowego (…)”. Te fragmenty pokazują, że SN dopuszcza bardzo szerokie rozumienie skutków art. 5 k.c., ale jednocześnie odróżnia istnienie prawa od jego możliwości realizacji.

Jednym z centralnych elementów uzasadnienia jest wyjaśnienie roli wyroku wstępnego w sprawach o zachowek. SN wskazał: „Pozytywne rozstrzygnięcie co do tego, że powództwo o zachowek jest usprawiedliwione co do zasady przesądza o przysługiwaniu tego prawa (roszczenia z tytułu zachowku).” A także: „Oznacza to, że niedopuszczalne jest wówczas oddalenie w całości powództwa o zachowek (uzupełnienie zachowku), choćby podstawą rozstrzygnięcia sądu był (…) art. 5 k.c.” To jedna z najważniejszych tez wyroku – SN wiąże sąd w dalszym etapie postępowania.

Polecamy: Testament może być nieważny. Jeden szczegół przesądza o wszystkim

SN o granicach art. 5 k.c. w sprawach spadkowych

Sąd Najwyższy przypomina również, że art. 5 k.c. nie może prowadzić do trwałego „unicestwienia” prawa do zachowku. W uzasadnieniu wskazano: „Artykuł 5 k.c. (…) co do zasady jego zastosowanie nie może też prowadzić do trwałej utraty prawa podmiotowego.”

Jednocześnie SN przywołuje wcześniejsze orzecznictwo, w którym podkreślano wyjątkowy charakter tej instytucji: „Uprawnienie do zachowku, jak każde inne prawo podmiotowe, może być nadużyte, choć zarazem możliwość zastosowania art. 5 k.c. jest ujmowana restryktywnie ze względu na cel zachowku, którym jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy, niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli (zob. np. uchwałę SN z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, OSN 1981, nr 12, poz. 228; wyroki SN: z 7 kwietnia 2004 r., ‎IV CK 215/03, PiP 2005, z. 6, s. 111; z 4 lipca 2012 r., I CSK 599/11; z 7 lutego 2013 r., II CSK 403/12; z 6 lutego 2014 r., I CSK 252/13; z 16 czerwca 2016 r., ‎V CSK 625/15, OSNC 2017, nr 4, poz. 45; z 2 lutego 2017 r., I CSK 260/16; ‎z 14 marca 2017 r., II CSK 436/16; z 28 marca 2018 r., IV CNP 10/17; z 25 stycznia 2001 r., V CNP 250/00; w wyroku z 28 marca 2018 r., V CSK 428/17, ‎OSNC-ZD 2019, z. A, poz. 14 uznano natomiast, że nie jest dopuszczalne całkowite oddalenie powództwa o zachowek na podstawie art. 5 k.c.).”

Czy zachowek może zostać całkowicie odebrany?

W uzasadnieniu SN odnosi się do rozbieżności w orzecznictwie: „Sąd Najwyższy uznaje zatem co prawda, że można na podstawie tego przepisu, jednak tylko w sytuacjach rzeczywiście wyjątkowych, pozbawić zachowku, stanowiącego minimum zagwarantowanego udziału w spadku spadkobiercy ustawowemu.”

Jednocześnie wskazując, że: „Pogląd przeciwny wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z 28 marca ‎2018 r., V CSK 428/17 (OSNC-ZD 2019, nr 1, poz. 14), w którym inter alia wskazał, że zastosowanie art. 5 k.c. w odniesieniu do roszczenia z tytułu zachowku oznaczałoby dopuszczenie kolejnej podstawy ograniczenia zasady ochrony dziedziczenia, nieprzewidzianej przez ustawodawcę i prowadziłoby do trwałego pozbawienia udziału w spadku, gwarantowanego w ustawie zasadniczej.”

Polecamy: Darowizna dla dziecka może wrócić jak bumerang. Mało kto o tym wie

Co wynika z wyroku SN II CSKP 2091/22?

Analiza tego orzeczenia prowadzi do trzech ważnych wniosków:

1. Zachowek po wyroku wstępnym nie może zostać „unieważniony”

Jeżeli sąd uzna, że roszczenie jest usprawiedliwione co do zasady, nie może później oddalić go w całości.

2. Art. 5 k.c. ma ograniczone zastosowanie

Może wpływać na ocenę roszczenia, ale nie może cofnąć samego prawa.

3. Wyrok wzmacnia stabilność postępowań spadkowych

Strony nie mogą ponownie otwierać sporu o istnienie prawa – jedynie o jego wysokość.

Wnioski: SN uszczelnia system zachowku

Wyrok II CSKP 2091/22 wpisuje się w coraz bardziej restrykcyjną linię orzeczniczą, w której sądy chronią stabilność roszczeń spadkowych i ograniczają możliwość ich eliminacji na podstawie klauzul generalnych.

W praktyce oznacza to, że zachowek staje się prawem coraz trudniejszym do zakwestionowania, ale nadal przedmiotem licznych sporów o jego wysokość i rozliczenie majątku.