Pracujesz w kilku państwach naraz? Możesz mieć kłopot z ZUS

Ustalenie właściwego ustawodawstwa z zakresu zabezpieczenia społecznego ma niezwykle doniosłe, praktyczne znaczenie dla pracodawców, których pracownicy wykonują pracę w więcej niż jednym państwie członkowskim UE. Wpływa na wysokość otrzymywanego przez nich wynagrodzenia, a także na to, w którym kraju i na jakich zasadach będą mogli korzystać ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Na poziomie unijnym kwestię tę rozstrzygają rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L z 2004 r. nr 166 str. 1; dalej: rozporządzenie o koordynacji) oraz rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia o koordynacji (Dz.Urz. UE L z 2009 r. nr 284 str. 1; dalej: rozporządzenie wykonawcze).

Podstawową zasadą obowiązującą we wszystkich krajach UE jest możliwość podlegania w zakresie ubezpieczeń społecznych wyłącznie pod ustawodawstwo jednego państwa. Wykluczone jest równoległe odprowadzanie składek w różnych krajach. W praktyce błędy pojawiają się najczęściej w przypadku, gdy pracownik jest zatrudniony u różnych pracodawców posiadających siedziby w różnych krajach członkowskich UE. Wtedy bowiem zdarza się, że każdy z pracodawców odprowadza składki na ubezpieczenia społeczne do instytucji zabezpieczenia społecznego w kraju, w którym ma siedzibę. Taka sytuacja przeczy zasadzie jednego ustawodawstwa i może prowadzić do zobowiązania pracodawcy, który błędnie opłacił składki, do zapłaty zaległych składek we właściwym kraju. Samo odprowadzenie składki w innym (tj. niewłaściwym) państwie członkowskim nie zwalnia z obowiązku opłacania należnej kwoty do instytucji ubezpieczeniowej, która jest rzeczywiście właściwa. Pracodawca będzie miał jednak możliwość dochodzenia zwrotu nienależnie opłaconych składek zgodnie z przepisami państwa, którego ustawodawstwo okazało się niewłaściwe.

Definicja i praktyka

Zatrudnienie u kilku pracodawców z różnych państw członkowskich UE nie zawsze oznacza, że pracownik wykonuje prace w różnych miejscach na świecie. Czynnik ten jest kluczowy, ponieważ to właśnie wykonywanie pracy w dwóch krajach lub większej ich liczbie powoduje konieczność ustalenia właściwego ustawodawstwa dotyczącego ubezpieczeń społecznych. Jeżeli pracownik jest zatrudniony przez zagraniczną firmę, ale wykonuje pracę z Polski, np. zdalnie, to zagraniczny pracodawca niezarejestrowany jako płatnik w ZUS będzie mógł przenieść obowiązki płatnika składek na pracownika. Pracownik ten, mimo wykonywania pracy na rzecz zagranicznego podmiotu, w dalszym ciągu wykonuje prace na terytorium Polski, w związku z czym nie ma potrzeby występowania o zaświadczenie A1. Szczegółowe zasady ustalania właściwego ustawodawstwa w takiej sytuacjach określa art. 13 ust. 1 rozporządzenia o koordynacji. [ramka] W niektórych przypadkach jego zastosowanie nie będzie jednak takie oczywiste. Kiedy zatem powstanie dylemat co do właściwego systemu ubezpieczeń? Otóż pojawi się on w razie wykonywania pracy równocześnie lub na zmianę w dwóch lub więcej państwach członkowskich i to zarówno w razie wykonywania jednej lub kilku odrębnych prac, w tym samym, jak i w kilku przedsiębiorstwach, czy też dla jednego pracodawcy lub dla kilku. Rozporządzenie o koordynacji nie jest precyzyjne, ponieważ nie określa, w jakim przedziale czasowym należałoby dokonywać oceny. W praktyce definicja obejmuje jednak wszystkie sytuacje, gdy pracownik wykonuje pracę w więcej niż jednym kraju, za wyjątkiem przypadku, gdy pracownik przeprowadza się z jednego kraju do drugiego, aby tam zamieszkać i podjąć pracę. [przykłady 1 i 2]