Nie żyje Wanda Traczyk-Stawska. Bohaterka Powstania Warszawskiego miała 99 lat

Informację o śmierci Wandy Traczyk-Stawskiej podał wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego Maciej Wróbel. We wpisie opublikowanym na platformie X przypomniał, że uczestniczka Powstania Warszawskiego przez dziesięciolecia pozostawała ważnym autorytetem i zabierała głos w najistotniejszych debatach publicznych.

Wandę Traczyk-Stawską pożegnał również europoseł Koalicji Obywatelskiej Michał Szczerba, wskazując na jej działalność na rzecz zachowania pamięci o Powstaniu Warszawskim, obronę słabszych oraz wieloletnie zaangażowanie społeczne. Informację o śmierci uczestniczki powstania podały w środę rano także największe polskie media.

Wanda Traczyk-Stawska zmarła we wtorek, 18 sierpnia 2026 r. W kwietniu skończyła 99 lat. Urodziła się 7 kwietnia 1927 r. w Warszawie.

Wanda Traczyk-Stawska w Powstaniu Warszawskim

Jej działalność konspiracyjna zaczęła się na długo przed 1 sierpnia 1944 r. W czasie okupacji niemieckiej należała do Szarych Szeregów. Od 1942 r. uczestniczyła w działalności podziemnej, między innymi malując symbole Polski Walczącej i kolportując materiały konspiracyjne. Brała również udział w działaniach prowadzonych w ramach akcji „N”.

Podczas Powstania Warszawskiego służyła jako strzelec i łączniczka. Posługiwała się pseudonimami „Pączek” oraz „Atma”. Była związana z Oddziałem Osłonowym Wojskowych Zakładów Wydawniczych Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej.

Walczyła między innymi na terenie Śródmieścia oraz Powiśla. We wrześniu 1944 r. została ranna. Pod koniec powstania awansowano ją do stopnia plutonowego. Została również odznaczona Krzyżem Walecznych.

Po kapitulacji Powstania Warszawskiego znalazła się w niemieckiej niewoli. Przebywała kolejno w obozach jenieckich, między innymi w Lamsdorfie, Zeithainie, Altenburgu i Oberlangen. Do Polski wróciła po wojnie.

Od psychologii i pracy nauczycielskiej do walki o pamięć

Po powrocie do kraju Wanda Traczyk-Stawska ukończyła psychologię na Uniwersytecie Warszawskim. Zawodowo związała się następnie z edukacją dzieci wymagających szczególnego wsparcia. Przez wiele lat pracowała jako nauczycielka w szkolnictwie specjalnym.

Jej powojenna działalność znacznie wykraczała jednak poza pracę zawodową. Jedną z najważniejszych spraw pozostawała dla niej pamięć o osobach poległych w czasie walk i cywilnych ofiarach Powstania Warszawskiego.

Traczyk-Stawska przez lata zabiegała o godne upamiętnienie ludzi pochowanych na Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli. Kierowała Społecznym Komitetem ds. Cmentarza Powstańców Warszawy. Znaczną część swojej działalności poświęciła przywracaniu nazwisk i historii ludzi, którzy po wojnie pozostawali anonimowi lub zostali odsunięci na margines oficjalnej pamięci historycznej.

Izba Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy

Jednym z najważniejszych efektów wieloletnich starań Wandy Traczyk-Stawskiej było powstanie Izby Pamięci przy Cmentarzu Powstańców Warszawy na Woli. Placówkę otwarto 2 października 2022 r., w Dniu Pamięci o Cywilnej Ludności Powstańczej Warszawy.

Muzeum Warszawy wskazuje, że Izba Pamięci powstała z inicjatywy Wandy Traczyk-Stawskiej i stanowiła zwieńczenie dziesiątek lat jej starań. Traczyk-Stawska podkreślała znaczenie cmentarza nie tylko jako miejsca pochówku uczestników walk, lecz także dziesiątek tysięcy cywilnych mieszkańców stolicy.

Na Murze Pamięci przygotowano 93 240 mosiężnych tabliczek. W momencie otwarcia znajdowały się na nich nazwiska około 62 tys. zidentyfikowanych osób, które zginęły podczas Powstania Warszawskiego. Pozostałe miejsca przeznaczono na nazwiska ustalane w toku dalszych badań.

Wanda Traczyk-Stawska jako uczestniczka debaty publicznej

W ostatnich dekadach życia Traczyk-Stawska nie ograniczała swojej aktywności do uroczystości rocznicowych i działalności historycznej. Regularnie zabierała głos w sprawach społecznych i politycznych, szczególnie gdy uważała, że dotyczą one praw człowieka, osób słabszych, demokracji lub sposobu wykorzystywania symboli Powstania Warszawskiego.

W 2018 r. próbowała spotkać się w Sejmie z protestującymi osobami z niepełnosprawnościami i ich opiekunami. W późniejszych latach zabierała głos między innymi w sprawach praw kobiet, obecności Polski w Europie oraz odpowiedzialności za język używany w życiu publicznym.

Pozostawała również aktywną uczestniczką kolejnych obchodów rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego. Podczas uroczystości związanych z 80. rocznicą zrywu mówiła o potrzebie polsko-niemieckiego pojednania oraz wspólnej odpowiedzialności za bezpieczeństwo Europy w sytuacji rosyjskiej agresji przeciwko Ukrainie.

Odznaczenia i wyróżnienia Wandy Traczyk-Stawskiej

Wanda Traczyk-Stawska została uhonorowana między innymi Krzyżem Walecznych. W 2017 r. otrzymała tytuł honorowej obywatelki Warszawy. Była również laureatką honorowej nagrody im. Jana Rodowicza „Anody”, przyznawanej przez Muzeum Powstania Warszawskiego.

Jej biografia została przedstawiona również w książce Michała Wójcika „Błyskawica. Historia Wandy Traczyk-Stawskiej – żołnierza powstania warszawskiego”. Zachowały się także obszerne nagrania jej wspomnień dotyczących okupacji, konspiracji, Powstania Warszawskiego oraz powojennej walki o pamięć o jego uczestnikach i ofiarach.