Dobrowolne poddanie się egzekucji – łatwiejsza droga odzyskania długu?

Wierzytelność stała się wymagalna, ale dłużnik mimo upomnień wciąż nie realizuje swojego zobowiązania i nie zanosi się, że w najbliższym czasie zalegającą wierzytelność zaspokoi. Wierzyciel nie może samodzielnie wyegzekwować spłaty długu i jedyne co w takim wypadku pozostaje, to wytoczenie przed sądem powództwa. Dopiero posiadając prawomocny tytuł egzekucyjny, wierzyciel będzie mógł zaspokoić swoje roszczenie wbrew nieskutecznej współpracy (lub braku jakiejkolwiek współpracy) drugiej strony umowy. Jak jednak wiemy, postępowanie przed sądem pochłania znacznie ilości czasu oraz środków, a ponadto nie zawsze jest przecież gwarantem korzystnego rozstrzygnięcia. Czy nie ma rozwiązania mniej skomplikowanego?

Otóż jest. wskazuje, że oprócz:
- (sądu czy referendarza sądowego)
- (zawartej przed sądem powszechnym, sądem polubownym lub mediatorem)
tytułem egzekucyjnym jest również:
- – jest to oświadczenie (jednostronna czynność prawna) wywołujące skutki procesowe.

Co do zasady proces przed sądem cywilnym dotyczy roszczenia już wymagalnego, natomiast oświadczenie o poddaniu się egzekucji jest niejako zabezpieczeniem ‘na wszelki wypadek’, ponieważ dotyczy sytuacji, która ma się dopiero zdarzyć, choć – co istotne – wcale nie musi. Podpisujący umowę wykonują zazwyczaj swoje zobowiązanie, a skoro tak, to żadne oświadczenie i żadne tytuły egzekucyjne są przecież niepotrzebne. Oświadczenie sporządzane jest na wyrost, druga strona umowy , co pozwala wierzycielowi uniknąć wszystkich niegodności jakie spotka na drodze sądowej.

Główna idea jest taka, że strona decyduje się poddać egzekucji wynikającego z , bez rozpoznania sprawy przez sąd.

WAŻNE: oświadczenie musi być i wynikać z woli strony, która zobowiązuje się poddać egzekucji.

Zdarza się, że wymóg sporządzenia aktu i ma postać swoistego warunku, bez którego sama umowa nie zostanie zawarta. Jeśli potencjalny wierzyciel uzależnia zawarcie umowy od sporządzenia przez drugą stronę oświadczenia, to taka aktu notarialnego zawierającego .

- Oświadczenie o poddaniu się egzekucji jest często koniecznym warunkiem zawarcia umowy, np. pożyczki czy najmu –mówi Jacek Skupień, notariusz działający we Wrocławiu. – Odmowa złożenia takiego oświadczenia powoduje rezygnację z zawarcia umowy przez kontrahenta. Rolą notariusza jest jednak wyjaśnienie dłużnikowi skutków prawnych złożenia takiego oświadczenia.

W takiej sytuacji podmiot chcący np. wynająć lokal, nie tylko musi zgodzić się na poddanie egzekucji, ale też samodzielnie zadbać o sporządzenie takiego aktu u notariusza i z własnej kieszeni pokryć koszty z tym związane (wysokość taksy notarialnej – jej maksymalna granica –zależna jest od wartości dokonywanej czynności).

PRZYKŁAD: Pan Oskar chce wynająć lokal użytkowy w znanym centrum handlowym, w celu otworzenia butiku z damską bielizną. Warunkiem podpisania umowy najmu, jest sporządzenie przez niego aktu notarialnego o dobrowolnym poddaniu się egzekucji na rzecz centrum handlowego. Jeśli Pan Oskar nie zgodzi się na sporządzenie aktu, umowa nie dojdzie do skutku, a tym samym nie będzie on mógł w tym miejscu otworzyć swojego butiku.

Nie ma przepisu, który zabraniałby sporządzenia takich jednostronnych oświadczeń przez umowy, czasem jest to nawet oczywiste rozwiązanie.

W praktyce oświadczenie o dobrowolnym poddaniu się egzekucji sporządza się najczęściej przy umowach dotyczących np. wynajmu lokalu, sprzedaży nieruchomości, udzielenia kredytu bankowego, pożyczki – choć nie ogranicza się tylko do nich.

WAŻNE: – nie można sporządzić takiego aktu abstrakcyjnie.

Skutki oświadczenia ograniczone są wyłącznie do czynności, których oświadczenie dotyczy i tylko do wskazanej w akcie wysokości. Jeśli więc strony zawrą kolejną umowę, z którą wiążą się dalsze świadczenia, to te .

- Nie ma jednak przeszkód aby, wierzyciel złożył o zapłatę wierzytelności, które o poddaniu się egzekucji – informuje notariusz Jacek Skupień.

Jak wiemy, nie w każdym z wymienionych wyżej przypadków, umowa musi posiadać formę aktu notarialnego. Oświadczenie o poddaniu się egzekucji zgodnie z decyzją ustawodawcy zawsze musi być natomiast aktem notarialnym, bez względu na to, jakiej umowie towarzyszy. Wynika to z faktu, że takie oświadczenie posiada moc tytułu egzekucyjnego, rodzi zatem skutki identyczne jak np. wyrok sądowy. Dokument o wielkiej wadze musi być sporządzony przez osobę maksymalnie kompetentną. , jako osoba zaufania publicznego, jest . W przypadku omawianego oświadczenia każda inna forma – czy to ustna czy tez pisemna – jest niewystarczająca i z mocy prawa , a zatem nie wywołuje żadnych skutków.

Biorąc pod uwagę , można sporządzić:

1. we wszystkich przypadkach, kiedy – jako (zgodnie z art. 777 k.p.c dotyczyć to może oświadczeń z § 1 pkt 4 lub 5)

PRZYKŁAD: umowa najmu zawarta pomiędzy Panem Oskarem a znanym centrum handlowym została sporządzona na piśmie, w związku z czym oświadczenie Pana Oskara o dobrowolnym poddaniu się egzekucji trzeba sporządzić jako osobny dokument przed notariuszem.

2. jeśli wymaga lub faktycznie posiada – może zawierać w sobie 

PRZYKŁAD: umowa sprzedaży nieruchomości w każdym przypadku musi być sporządzona w formie aktu notarialnego, a zatem nabywca zobowiązujący się poddać egzekucji, może umieścić takie oświadczenie w samej umowie – umowa sprzedaży nieruchomości sama z siebie wymaga udziału notariusza .

Jak dalej wskazuje rejent Jacek Skupień - nie istnieje prawny wymóg przedłożenia notariuszowi umowy, która stanowi podstawę złożenia oświadczenia o poddaniu się egzekucji. Jednak z uwagi na konieczność wskazania w akcie notarialnym podstawy świadczenia, praktykowane jest okazywanie notariuszowi takiego dokumentu, co zapewnia prawidłowe sformułowanie oświadczenia.

W art. 777 § 1 wyszczególnione zostały tytuły egzekucyjne, w tym trzy w formie aktu notarialnego.

– w akcie notarialnym dłużnika, którym może być (sumy pieniędzy lub ilości rzeczy oznaczonych co do gatunku) albo (indywidualnie oznaczonej rzeczy, lokalu, nieruchomości, statku wpisanego do rejestru) – świadczenie musi być (i obejmować , które też musza być jednak ściśle wyliczone). Określony jest także spełnienia świadczenia, po którym wierzyciel ma prawo ubiegać się o tytuł wykonawczy.

– w akcie notarialnym - zapłata sumy pieniędzy (tylko pieniędzy) wysokości:
- określonej w akcie
- oznaczonej za pomocą
Ponadto określony jest (czyli zdarzenie, od którego zależy wykonanie obowiązku) oraz , w którym wierzyciel może wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności

– odnosi się do egzekucji i wskazuje dłużnika – tylko i wyłącznie. Suma może być określona lub za pomocą . I w tym przypadku występuje i .

WAŻNE: w akcie zawarty jest termin, który wskazuje maksymalny czas, w jakim dłużnik może wystąpić do sądu o nadanie klauzuli wykonalności. Jeśli tego nie zrobi, możliwość przepada, choć akt nie traci wartości dokumentu urzędowego i może być wykorzystany w postępowaniu nakazowym (uproszczona droga sądowa).

Należy jeszcze wspomnieć, że oświadczenie o poddaniu się egzekucji, mimo iż jest tytułem egzekucyjnym, nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej. A zatem nic nie stoi na przeszkodzie, by wierzyciel zamiast oprzeć się na oświadczeniu, dochodził całego roszczenia w postępowaniu sądowym.

Ważne oświadczenie o dobrowolnym poddaniu się egzekucji to jeszcze nie wszystko – samo w sobie nie wystarcza, by wszcząć egzekucję komorniczą. Akt notarialny będący tytułem egzekucyjnym, aby stał się , musi najpierw zostać uznany przez sąd za zdatny do egzekucji.

To do należy złożenie w sądzie wniosku o nadanie takiemu oświadczeniu klauzuli wykonalności (musi przy tym załączyć uwierzytelniony odpis aktu notarialnego), czyli wszczęcie krótkiego , które teoretycznie powinno trwać .

Sąd (właściwy dla miejsca zamieszkania ) ma za zadanie zbadać jedynie kwestie – czy akt notarialny nie ma błędów i czy zachowano wymagany termin spełnienia świadczenia. Jedyny bardziej złożony element to kwestia – jeśli takowy w oświadczeniu występował, to powód-wierzyciel musi przedstawić dowód jego spełnienia.

WAŻNE: sąd w postępowaniu klauzulowym nie bada sprawy pod katem merytorycznym, w ogóle nie bada źródła zobowiązania, czyli umowy!

Dopiero po uzyskaniu dla aktu notarialnego klauzuli wykonalności , wierzyciel może skierować

Może się jednak zdarzyć, że sąd jednak wykonalności. Takie oświadczenie w formie aktu notarialnego, wciąż jednak jest , który na podstawie art. 485 § 1 pkt 1 k.p.c. uprawnia wierzyciela do złożenia pozwu w w celu uzyskania .

Nie jest wykluczone, że kontrahent działając w złej wierze, wystąpi do sądu o nadanie klauzuli wykonalności mimo, iż nie miał ku temu podstaw, z powodu np. nieziszczenia się wymaganego warunku bądź nawet zaspokojenia rzeczonej wierzytelności. W takim wypadku są dwie możliwości obrony:
- w przypadku w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności – o nadanie tej klauzuli
- w przypadku braku uchybień formalnych, gdy sąd powinien zbadać zasadność samego roszczenia – przysługuje przeciwko wierzycielowi . Podstawą może być , lub oświadczenia.

Warto w tym miejscu wspomnieć o bankowym tytule egzekucyjnym, funkcjonującym w ustawie o prawie bankowym. On także, po nadaniu klauzuli wykonalności, mógł stanowić samodzielną podstawę egzekucji komorniczej.

Bankowy tytuł egzekucyjny mógł być sporządzany samodzielnie przez banki, a zatem nie wymagał uczestnictwa notariusza. Taka kompetencja banku została uznana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego za , w związku z czym banki samodzielnie sporządzać takich tytułów.

Sporządzenie aktu wymaga od notariusza ogromnej wiedzy, uwagi i ostrożności, szczególnie jeśli ma za podstawę oświadczenia tak skomplikowaną umowę, jaką jest np. kredyt bankowy. W takich przypadkach nawet największa ostrożność nie gwarantuje, że notariusz nie popełni błędu. i tym samym niemożnością uznania go za tytuł egzekucyjny.

Oczywiście nawet ważny tytuł egzekucyjny , że egzekucja okaże się skuteczna. Dłużnik może okazać się na przykład niewypłacalny lub też inni wierzyciele będą mieli pierwszeństwo zaspokojenia swoich roszczeń.

Czy dobrowolna zgoda na przymusowe poddanie się egzekucji nie brzmi nieco dziwnie? Istotą tej instytucji jest przyśpieszenie windykacji należności przez wierzyciela, który już na etapie zawierania umowy wymaga od drugiej strony oświadczenie w notarialnej formie, że w razie niewykonania swojego zobowiązania oszczędzona zostanie długa i męcząca droga w sądzie, a możliwość przymusowego ściągnięcia długu niemal natychmiastowa. Teoretycznie dłużnik posiada większy wpływ na finalny kształt warunków egzekucji, unika też kosztów postępowania, które musiałby ponieść w razie przegranej.

Oczywiście, jeśli nie chcemy sporządzać podobnego oświadczenia, możemy w ogóle nie przystępować do umowy. Nie zawsze będzie to jednak łatwa decyzja.

Konrad Wojewódzki