Jedynym sądem, w którym działa zasada prawdy materialnej, jest Sąd Ostateczny

Niezależnie od tego, co najwięksi mędrcy napiszą w dowolnym kodeksie, w postępowaniach sądowych jesteśmy skazani na zasadę prawdy formalnej – przynajmniej tak długo, jak długo przeprowadzane przed sądem dowody decydować będą o rozstrzygnięciu. Do tej pory jednak nikt innego pomysłu na wymiar sprawiedliwości światu nie pokazał. Jedynym sądem, w którym funkcjonuje zasada prawdy materialnej, jest podobno Sąd Ostateczny, lecz z niego, niestety, analogii czerpać nie możemy. Fałszywe jest zatem twierdzenie, że w miejsce zasady prawdy formalnej wprowadzimy zasadę prawdy materialnej. To jest bowiem niemożliwe.

Zasada prawdy formalnej będzie zawsze rządzić procesem karnym, czy nam się to podoba, czy nie. O winie oskarżonego przesądza bowiem ocena materiału dowodowego zgromadzonego w toku procesu, zgodnie z regułami postępowania. Możemy dyskutować o kształcie tych reguł, ale nie możemy nakazać sędziemu, by – tknięty nagłym i nadprzyrodzonym objawieniem – dowiedział się, czy oskarżony popełnił zarzucane mu przestępstwo. Dyskutujmy o zakresie i kształcie uprawnień sądu i stron w toku postępowania dowodowego, o dopuszczalnym stopniu ingerencji sądu w jego przebieg, o inicjatywie dowodowej stron. Dyskutując, mówimy w istocie o tym, kto powinien ponosić odpowiedzialność za postępowanie dowodowe: sąd czy strony?